تبلیغات " زیاریان " و " بوییان " دوخانواده ایرانی از نواحی مازندران و گیلان بودند كه توانستند به حكومت ایران برسند .
در واقع، بعد از حكومت نیمه مستقل طاهریان و پس از صفاریان و در ایام امارت امری سامانی در ماوراءالنهر، خانواده های از مازندران و سپس گیلان توانستند بر قسمت عمده ایران غربی ، یعنی از خراسان تا بغداد تسلط یابند .
حكومت این خانواده ها به دو نام مشخص و دو دوره پی در پی در تاریخ شهرت یافته : زیاریان (آل زیار ) و دیلمیان (بوییان ، آل زیار ) .
آل زیار
سرزمینهای طبرستان و دیلم كه در قسمت شمالی البرز و در پناه كوهها و دره های صعب العبور و جنگلهای انبوه قرار دارد ، از قدیم الایام ( حتی پیش از اسلام ) حاكمیت خود را حفظ كرده بود ، چنانكه زمان انوشیروان ( خسرو اول 579 – 531 م. ) تا مدتها این ولایت یك نوع حكومت خود مختار داشت .
بعد از فتوحات مسلمانان در اكناف ایران ( با اینكه تا اقصی نقاط خراسان تحت نفوذ اعراب مسلمان در آمد ) باز هم طبرستان و دیلمان از حملات آنان محفوظ ماند. خاندانهای قدیم آن ولایت ، مانند اسپهبدان و قارنیان و خانواده جستان ( حدود رودبار و منجیل ) همچنان به آداب و رسوم خود زندگی می كردند . همچنین ، بسیاری مذهب خود را نیز حفظ كردند ، تا روزگاری كه گروههای از عراب طرفدار خاندان حضرت علی ( ع ) و شیعیان زیدیه به آن نواحی پناه بردند و مورد حمایت همان خانواده ها قرار گرفتند . چنانكه وقتی " داعی كبیر " حسن بن زید در آن نواحی سكنی گزید ، جمعی كثیر از مردم طبرستان و گیلان به طرفداری او برخاستند . همچنین در جنگهایی كه میان او و یعقوب لیث صفاری رخ داد ، مردم گیلان از او حمایت بی دریغ نمودند .
آل جستان در روزگاری كه سامانیان بر طبرستان تسلط یافتند ، اغلب به داعیان زیدیه مانند ناصر كبیر ( 287 تا 301 ه.ق) همراهی و یاری می نمودند. بعد از آن، رجال صاحب نفوذ ولایت با زیدیه همراهی داشتند، كه از آن جمع میتوان از " ماكان " پسر كاكی و " اسفار " پسر شیرویه و " مرد آویج " پسر زیار نام برد. سامانیان، توسعه قسمت غربی ممالك خود را تا حدود كرمان و گرگان و ری امتداد داده بودند . با توجه به اینكه در این زمان ، قسمت شمالی را ماكان كاكی و سپهداران او اداره می كردند ، قسمت جنوبی آن كه شامل كرمان و سیستان می شد ، به دست ابو علی محمد بن الیاس كه خود یكی از سرداران ناراضی سامانی بود ، افتاد ( حدود 321 ه.ق. ) . او و فرزندش نزدیك چهل سال بر كرمان و سیستان و قسمتی از فارس حكمرانی داشتند . نیز همانها بودند كه حكومت نشین كرمان را از سیرجان به محل فعلی كرمان منتقل ساختند و قلعه و باروهای شهر را تعمیر كردند .
لازم به ذكراست كه حكومت آل الیاس ، توسط امرای آل بویه از میان رفت ( 357 ه.ق. ) و معزالدوله ، آل الیاس را از سیرجان بیرون كرد .
ماكان كاكی ( كاكو = خالو ) ابتدا در دربار سامانیان مقام و شغل داشت و حكومت مازندران از جانب آنان به او تعویض شد. اما ، طولی نكشید كه مورد خشم نصر بن احمد سامانی قرار گرفت . در جنگی كه میان او و ابو علی احمد بن محتاج چغانی – سردار سامانی – در حوالی گرگان روی داد ، ماكان كشته شد ( 329 ه.ق. ) .
مساله طبرستان از همان اوایل طلوع آنها برای سامانیان حل نشده باقی مانده بود . اسفار – پسر شیرویه ، هر چند ابتدا با سامانیان همراه بود ، اما در آخر كار بر آنان شورید و به تدریج گرگان، طبرستان، قزوین، ری، قم و كاشان را در قلمرو خود آورد. اسفار فرماندهی سپاه خود را به یكی از بزرگان ولایت، یعنی مرد آویچ پسر زیار سپرد ، ولی خود با طغیان سربازان رو به رو گردید و در طالقان به قتل رسید ( 316 ه.ق. ) . قلمرو حكومت مردآویچ علاوه بر مازندران و قسمتی از گیلان، به شهرهای ری، قم و كرج و ابهر و بالاخره همدان رسید . حتی سپاه خود را به حدود دینور نیز فرستاد ( 319 ه.ق. ) . مردآویچ، اصفهان را فتح كرد و خیال حمله به بغداد را داشت . وی به زبان آورده بود كه من شاهنشاهی ساسانی را بر می گردانم. او پس از آنكه مراسم جشن سده را در اصفهان بر پای داشت . به علت اختلافی كه میان غلامان ترك و دیلم او پیش آمده ، به دست غلامان ترك در حمام كشته شد . ( 323 ه.ق. ) .
بعد از مردآویچ ، جمعی از یاران او برادرش " وشمگیر " را از مازندران به اصفهان و ری احضار كردند كه حكومت را به بسپارند ، اما ، چنانكه خواهیم دید حكومت ولایتهای عمده دیگر به دست آل بویه افتاد و این خانواده بعضی نواحی قلمرو حكومت خود رابه حوالی مرزهای ایران در عصر ساسانی رساندند . در این مدت ، وشمگیر تنها به حكومت گرگان و قسمتی از مازندران اكتفا كرد ( 323 تا 357 ه.ق.). جنگهای او با آل بویه ، به شكست انجامید و تقاضای كمك از نوح بن نصر سامانی نیز بی نتیجه ماند . وشمگیر در حالی كه آماده نبرد با آل بویه می شد ، در حین شكار ، مورد حمله گرازی قرار گرفت و كشته شد ( اول محرم 357 ه.ق.) . بهستون ( بیستون ) پسر وشمگیر ، با برادرش قابوس رقابت داشت و حوزه حكومت قابوس – بعد از مرگ برادر – به همان گرگان منحصر شد . در جنگی كه میان او و آل بویه در حوالی استرآباد در گرفت ، شكست خورد و به خراسان فرار كرد ( 371 ه.ق.) . بعد از آن ، گرگان در دست آل بویه باقی ماند و قابوس نیز در 403 ه.ق. به قتل رسید . بعد از او ، فرزندش منوچهر كه داماد سلطان محمود نیز بود نتوانست بر قلمرو خود بیفزاید و نوشیروان پسرش ، و جستان نوه اش ، تنها به صورت امرای محلی در گرگان تا حدود سالهای 435 ه.ق. حكومت راندند . در تمام مدتی كه قابوس و منوچهر و سایر اولاد زیار در گرگان حكومت نیمه مستقلی داشتند ، خاندان بویه كه دست پرورده مرد آویچ بودند ، پی در پی به فتوحات تازه دست می یافتند و قلمرو حكومت خود را توسعه می دادند.
این مطلب توسط احسان اسفندیاری روز جمعه 2 بهمن 1388 در ساعت 11:17 ب.ظ نوشته شد | نظرات()
موقعیت نا مساعد اقتصادی، ازدیاد نفوس و بدی آب و هوا، آسیای مركزی را همواره به مهاجرت وامی داشته و این حركتها در دو جهت صورت می گرفته است: اول، مهاجرت به جنوب كه باعث تشكیل دولتهای مختلف در چین گردید. دوم، مهاجرت به غرب كه در دو سوی شمال و جنوب دریای خزر انجام می شد .
راه شمال خزر همیشه مورد استفاده اقوام آسیای مركزی در طول تاریخ بوده است، ولی راه جنوب خزر، به سبب وجود حكومتهای مقتدر ایرانی، تا انقراض ساسانیان به دست عربها، مسدود ماند. با گسترش تدریجی اسلام در این قلمرو و قبول آن به وسیله همین اقوام ،راه جنوب خزر نیز برای ورود آنان گشوده شد .
اقتصاد شبانی حاكم بر این نواحی ، ضعیف شدن حاكمیتهای مراكز تمدن ، گسترش كشاورزی و محاصره شدن صحرانشینان ، راهی برای آنان جز حركت به سوی مراكز تمدن و ثروت باقی نگذاشت . علت سیاسی نیز در حملات صحرانشینان موثر بوده ، ولی نیاز اقتصادی عامل اصلی حركتها بوده است. این حملات تا قرن شانزدهم میلادی ادامه داشت ، اما بعد از آن دیگر صورت نگرفت . زیرا با پیدایش اسلحه آتشین ، مراكز تمدن قدرت یافتند و تقریبا به عمر حاكمیت صحرانشینان در تاریخ خاتمه دادند .
مشكلات زندگی، صحرانشینان را مجبور می كرد كه از راههای دیگری نیز شكل زندگی خود را بهبود بخشند و تجارت، یكی از راههای مهم كسب در آمد برای همین اقوام بوده است . راه ابریشم درآمد قابل توجهی برای صحرانشینان تامین می كرد . این درآمد ، تنها صرف تامین امنیت و راحتی كاروانها نمی شد، بلكه محافظت از كاروانها در طول راهها هم به عهده صحرانشینان بود .
چنگیز در اوایل قرن سیزدهم میلادی (هفتم هجری قمری) اتحاد قبیله ای خود را تكمیل و امنیت راههای تجاری قلمرو خود را تامین نمود. سپس برای تامین اقتصاد قبایل زیر فرمان خود حركت را آغاز كرد. حملات اولیه چنگیز به كشور چین بود كه با سقوط پكن (خانبالیق) پایان یافت. وی ادامه تسخیر چین را به عهده امراء و جانشینان خود گذاشت و متوجه غرب گردید. چنگیز برای گشودن راه ارتباط تجاری غرب كه برای اقوام آسیای مركزی نقش حیاتی داشت با ایجاد روابطه با خوارزمشاهیان در صدد گشودن این راهها برآمد. ولی ، عملكرد نادرست خوارزمشاهیان باعث حملات زود رس مغول به دنیای غرب گردید .
حملات مغول ( همانند سایر اقوام آسیای مركزی ) در دو سوی شمال و جنوب خزر دنبال شد. در حملات اولیه مغول ، خراسان ویران گردید. حملات بعدی مغول در زمان جانشینان چنگیز دنبال شد. پس از نابودی آخرین مقاومت خوارزمشاهیان و تصرف نواحی قفقاز، ارمنستان و گرجستان، به آناتولی توجه شد. مغولان در نبرد مشهور "كوسه داغ" در 14 محرم سال 641 ه.ق. پس از شكست دادن سلجوقیان آناتولی به استقلال آنان خاتمه دادند . سلجوقیان آناتولی ، از این تاریخ تا متلاشی شدن كامل آنان در اوایل قرن هشتم هجری ، تنها توانستند به صورت یك حكومت تابع به موجودیت خود ادامه دهند .
حمله به روسیه نیز به فرماندهی با تو – فرزند جوجی – از سال 627 تا 640 ه.ق. ادامه یافت . بدین ترتیب ،از رودخانه ایرتیش تا كوههای كارپات زیر نفوذ اولوس جوجی در آمد .
امرای مغول در راس قوای نظامی خود ، دشتهای مغان واران را در مسیر سفلای رودخانه ارس وكورا اقامتگاه قرار دادند ، زیرا تامین علوفه در این قلمرو از سایر نقاط مناسبتر بود. به همین سبب ، ایلخانان نیز پس از مستقر شدن در ایران در این منطقه اقامت گزیدند و از همین مرغزاران شمال شرقی آذربایجان بود كه مدت یك قرن بر ایران حكمرانی نمودند .
با مرگ اوگتای – جانشین چنگیز – كشور گشایی مغول عملا متوقف شده بود. با بركناری فرزندان اوگتای و قدرت یافتن فرزندان تولی به كمك فرزندان جوجی ، منكو فرزند تولی به مقام خانی برگزیده شد. منكو در قوریلتای ( مجلس مشورتی ) سال 651 ه.ق. در كنار " اونون " تصمیم گرفت كه یكی از برادرانش ( موسوم به قوییلای ) را مامور فتح بقیه چین كند و برادر دیگرش ، هولاكو ، را به ایران بفرستد تا پس از فتح مراكز اسماعیلیه و بغداد، كه دو كانون سیاسی و مذهبی خطر ساز برای حاكمیت مغولان بودند، به خصوص اسماعیلیه كه به علت در دست داشتن قلاع مستحكم در مسیر راههای تجاری، امنیت راهها را مختل كرده بودند، فتوحات مغول را در بین النهرین و سوریه دنبال كند. خانهای آسیای مركزی – تا استقرار ایلخانان در ایران – مركزی برای اداره امور خراسان و مازندران دایر نموده بودند ( طوس ) . از این كانون بود كه دولتمردان ایرانی نظیر خاندان جوینی با استفاده از عدم آگاهی مغولان به مملكت داری، وارد دستگاه مغولان شدند .
هولاكو با ورود به ایران، در سال 654 ه.ق. (1256 م.) مراكز اسماعیلیه و در سال 656 ه.ق. (1258 م.) بغداد را تصرف نمود و در ادامه پیشروی خود به سوی غرب، وارد سوریه گردید. پس از تصرف شهرهای حلب و دمشق در سال 658 ه.ق. در محلی به نام "عین جالوت" از سلاطین ممالیك مصر، كه پس از سقوط بغداد به بزرگترین كانون سیاسی – مذهبی مسلمانان تبدیل شده بودند، شكست خورد. پس از این نبرد، حدود قلمرو هلاكو با ممالیك روشن گردید . سوریه و فلسطین در دست ممالیك باقی ماند و ساحل غربی رود خانه فرات مرز طرفین را تشكیل داد.
مغولان ایران به علت تابعیت خود نسبت به خان بزرگ مغول ، نام ایلخان ( تابع خان ) بر خود گذشتند . به دلیل محصور شدن ایلخانان در مشرق به وسیله اولاد جغتای در مرزهای ماوراء النهر و تركستان شرقی و غربی كه رودخانه جیحون ( آمودریا ) همیشه سرحد بین متصرفات این دو خانوادگی بود و از طرف جنوب شرقی به رود سند و پنجاب كه در زمان چنگیزخان به تصرف مغولان درآمده بود ، و از سوی شمال غربی به قفقاز و مرزهای در بند كه توسط فرزندان جوجی اداره می شد . ادامه پیشروی آنان برای گشودن قلمرو جدید و برقراری راه ارتباطی شرق دور با شرق مدیترانه غیر ممكن گردید . ولی ، مرزهای اولاد چنگیز با هیچ معاهده ای مشخص نشده بود و با وجود تقسیماتی كه خود چنگیز انجام داد ، حكومت گسترده او تنها به عنوان دولتی شمرده می شد كه از نظر قانون صحرانشینان ، سهم تمام اولادخان بود .
عدم موفقیت مغولان در مقابل ممالیك ، نزدیكی آنان را به دنیای مسیحیت كه از قرنها قبل در میان مغولان نفوذ كرده بودند (چنانكه بسیاری از زنان خانها از قبایل مسیحی مغول وترك بودند) مهیا ساخت. دنیای مسیحیت نیز به علت شكست در مقابل ممالیك و از دست دادن شهرهای شرق مدیترانه در جنگهای صلیبی – به علت وجود دشمن مشترك – به مغولان نزدیك شد. مكاتبات دنیای غرب با مغولان و اعزام مداوم سفرا به دربار یكدیگر در ادامه این سیاست بود كه در زمان جانشینان هولاكو نیز (حتی پس از قبول اسلام) همواره ادامه یافت . اما به علت نبودن اتحاد میان دول اروپایی و ضعیف شدن ایلخانان همكاری فرزندان جوجی با ممالیك و حملات فرزندان جغتای از شرق (به خصوص پس از اسلام آوردن فرزندان جوجی و جغتای) سیاست ایلخانان با شكست مواجه شد .
احاطه شدن ایلخانان به وسیله دنیای اسلام متوقف شدن حركت آنان و بروز مشكلات اقتصادی ایشان را مجبور به قبول اسلام و انجام بعضی از اصلاحات اقتصادی ، اجتماعی و تجاری نمود . این دگرگونی باعث برچیده شدن رسوم قبلی مغولان گردید . حتی غازان نیز پس از قبول اسلام نام " محمود را انتخاب كرد و عناوین خانهای بزرگ را از سكه ها حذف و خود را از تابعیت آنان رها ساخت . تسامح دینی مغولان سقوط بغداد وجود دولتمردان بزرگ ایران در دربار مغول وجود دانشمندانی كه در كانونهای امن از حملات مغول جان سالم به دربرده بودند ،بالاخره ،علاقه مغولان به بعضی از علوم نظیر نجوم طب و تاریخ نگاری زمینه رشد این دانشها را در زمان ایلخانان مهیا ساخت .
این امر تا آنجا قوت یافت كه بزرگترین رصد خانه عالم اسلامی در زمان هولاكو در مراغه احداث گردید . همچنین ،با ارزش ترین كتب تاریخی ،در زمان مغول نوشته شده . قبول اسلام و جذب شدن مغولان در فرهنگ برتر ایرانی تمایل آنان را به تشیع بیشتر نمود . قبول تشیع از طرف اولجایتو و احداث بناهای با عظمتی در شهرهای مراغه تبریز و سلطانیه باعث فراموشی تدریجی آداب و رسوم مغولی و شروع پیوستگی تركان و مغولان و یكی شدن ایشان در ایران گردید .
ضعیف شدن حاكمیت مغول و شورش امرای ترك و مغول در آناتولی و سركوبی آنان همچنین مهاجرت بی وقفه تركان به آناتولی كه پس از نبرد ملازگرد ( 1071 ه.ق. ) آغاز شده بود و همواره ادامه داشت و زمینه حملات بعدی آنان را به دنیای مسیحیت فراهم ساخت .
حاكمیت نیرومند ایلخانان با آمدن هولاكو به ایران آغاز شد و مرگ ابو سعید ، فرزند اولجایتو در سال 736 ه.ق. به پایان رسید . در زمان آخرین ایلخان ، مملكت با جنگهای داخلی تهدید می شد . جوانی و بی تجربگی ابو سعید و شكل گیری حكومتهای مقتدر محلی كه پس از واگذاری اراضی به امرا و حكام قدرت گرفته بودند و عدم نیاز به قدرت مركزی و همچنین به طریقتهای مختلف امكان فعالیت داد . از این تاریخ دو خاندان خویشاوند امیر چوپان در تبریز و آل جلایر در بغداد قدرت گرفتند و شروع به مبارزه نمودند. همچنین با اینكه بسیاری از شاهزادگان مغول و شاهزاده خانمی هم به عنوان خان از طرف امرای مقتدر به حكومت رسیدند اما حكومت ایلخانان عملا" به پایان خود رسیده بود . قلمروهای دور از مركز نظیر آسیای صغیر ارمنستان گرجستان و هرات از حكومت مغول جدا شدند .
حكومتهای محلی زیادی در ایران قدرت را به دست گرفتند . آذربایجان مورد حمله آلتین اردو ( اردوی زرین )قرار گرفت . ایران نیز در درگیریهای حكومتهای محلی ، با مشكلات زیادی مواجه شد . تمایلات گریز از مركز زمینداران بزرگ و مبارزه آنان باب یكدیگر به منظور كسب قدرت و گسترش نهضتهای مردمی منجر به سقوط كامل ایلخانان در سال 754 ه.ق. گردید . ارزیابی عواقب و نتایج حملات مغول در سه مرحله به طور اختصار بیان می شود :
مرحله اول ( از سال 617 تا 689 ه.ق. ): انحطاط عظیم اقتصاد ایران تقلیل مساحت اراضی مزروعی، مهاجرت توده ها، سقوط زندگی شهری، تجدید تقسیم اراضی ، رشد دامداری و گرایش به سوی اقتصاد طبیعی .
مرحله دوم ( از سال 694 تا سال 726 ه.ق. ) : رونق كشاورزی بر اثر اصلاحات غازان خان و جانشینانش ،تثبیت میزان مالیات ، پذیرفتن سنن ایرانی ، گسترش اراضی خصوصی به زیان اراضی دولتی .
مرحله سوم ( از سال 726 تا 782 ه.ق. ) : از هم پاشیدگی مركزیت طلبی ، شروع جنگهای خانگی ، باز گشت مجدد هرج و مرج ، و گسترش قیامهای روستاییان و كشاورزان .
در زمینه فرهنگی نیز با شكل گیری دولت ایلخانی روابط بین ممالك اسلامی مركز و مغرب آسیا با چین رو به افزایش نهاد . با ارتباط ایران و چین ، بسیاری از دانشها و هنرهای طرفین نیز مبادله گردید . به عنوان مثال می توان از نفوذ معماری عهد سلاجقه و بنی عباس در چین و همچنین ،تاثیر معماری چینی در ایران ( به خصوص در زمینه شكل گنبد ها ،و رنگ آبی شفاف در كاشی كاری ) نام برد .
با تشكیل حكومت گسترده و یكپارچه مغول از اقیانوس كبیر تا مدیترانه و ارتباط نزدیك مغولان با دنیای مسیحیت ، امكان ارتباط شرق به غرب تامین گردید و این امر سبب شد كه اروپاییان از دانش و امكانات شرق آگاهی بیابند و در صدد پیدا كردن راهی غیر از قلمرو اسلامی برآیند . در پی این هدف ،راه شرق توسط اروپاییان از طریق دریا گشوده شد.
این مطلب توسط احسان اسفندیاری روز جمعه 2 بهمن 1388 در ساعت 11:16 ب.ظ نوشته شد | نظرات()
انتظار ملت از انقلاب مشروطیت (1284 ه.ش.) استقلال ، آزادی و استقرار حکومت مشروط بود كه از نخستین ماههای پس از صدور فرمان مشروطیت و گشایش مجلس شورای ملی و به ویژه گفتگو بر سر متمم قانون اساسی به یاس و ناكامی انجامید. نزدیك دو سیاست شوم روس و انگلیس پس از یك قرن رقابت، موجب انعقاد قراردادهای 1286 ه.ش. (1907 م.) و 1294 ه.ش. (1915 م.) در تقسیم ایران به مناطق نفوذ به منظور جلوگیری از حضور كشورهای دیگر بود. در جنگ بین الملل اول (1918 – 1914 م.) با نقض بی طرفی ایران، قسمتهای از كشور در اشغال قوای متخاصم قرار گرفت و صحنه جنگ روس و انگلیس و عثمانی شد. عدم كارآیی دولتها و سقوط پی در پی آنها، ناامنی، صدمات و خسارات جنگ، نهضتهایی را در گوشه و كنار مملكت به همراه داشت تا آنجا كه احتمال تجزیه كشور می رفت .
سقوط رژیم روسیه تزاری كه حمایت از سلاطین قاجار را عهده دار بود و جایگرینی بلشویكها كه فریاد رهایی سر می دادند، انگلیس را به تلاشی مضاعف وادار ساخت تا هم منطقه را در مقابل خطر انقلاب شوروی حفظ كند و هم جای رقیب سابق را بگیرد و امتیازات نفتی را همچنان در دست داشته باشد .
قرارداد وثوق الدوله – كاكس، كه ایران را در وضع تحت الحمایگی قرارمی داد، در سال 1298 ه.ش. (1919 م.) به امضاء رسید و این امر از ورود ایران به كنفرانس صلح ورسای جلوگیری كرد. با نظر ژنرال آیرون ساید انگلیسی استاروسلسكی فرمانده روسی قزاق كنار گذاشته شد و سردار همایون، فرماندهی كل قزاق را در اختیار گرفت. موج خروشان اعتراض بر ضد قرارداد 1919 م. در داخل و خارج كشور و عدم پذیرش صریح آن از جانب احمدشاه، انگلیس را به تغییر سیاست در مورد ایران وادار ساخت. تشكیل حكومتی قدرتمند لازم بود كه از پیشرفت ارتش سرخ، كه تا گیلان آمده بود، جلوگیری كند، كه برای دارندگان امتیاز نفت مضر بود. و در عین حال نمودار تحقق آمال و خواسته های ملت باشد. مذاكرات آیرون ساید با رضاخان و سیدضیاء الدین در قزوین سرنوشت ساز بود. رضاخان بر دیگر كاندیداها سبقت گرفت و مجری كودتای سوم اسفند 1299 ه.ش. شد. رضا خان میرپنج فرزند عباسقلی خان سواد كوهی معروف به داداش بیك در 1256 شمسی در قریه آلاشت تولد یافته و در 22 سالگی به نیروی قزاق پیوسته و در طی بیست سال مراحل نظامی را تا فرماندهی هنگ قزاقخانه ( آتریاد ) همدان طی كرده بود. به احمد شاه جوان آخرین شاه از سلسله قاجار هم اطمینان داده شد كه از جانب كودتا خطری او را تهدید نمی كند و در عین حال وادار گردید كه فرمان ریاست وزرایی سید صیاء الدین را امضاء كند و عنوان سردار سپه را به رضاخان اعطا نماید .
به دنبال كودتا كه در روز دوشنبه سوم اسفند ماه ( حوت ) نیمه شب انجام شد، پایتخت را تسخیر كردند و با ایجاد سروصدا و تیر اندازی بی مورد و زد و خوردهایی نه چندان جدی، كودتاگران توانستند در مردم وحشت و اضطراب ایجاد كنند و فردای آن روز جمع زیادی از رجال و دولتمرادن گذشته بازداشت شدند و اقداماتی در جلب نظر مردم صورت گرفت .
سیدضیاءالدین طباطبایی به منظور عوام فریبی و كسب و جاهت سیاسی، قرارداد 1919 م. را كه به همت دلیر مردانی همچون آیت الله مدرس عملا كارایی خود را از دست داده بود لغو كرد و انگلستان نیز برای اغفال مردم ایران، لغو این قرارداد را با خشنودی پذیرفت تا كابینه مورد نظر كابینه ای ملی و ضد انگلیسی معرفی شود.
در اینجا ذکر این مورد ضروری است که انگلستان خواستار برکناری احمد شاه و روی کار آمدن نصرت الدوله فرمانفرما بود. (نه رضا خان) نصرت الدوله در مدت اقامتش در انگلستان با لرد کرزن و دیگران هماهنگی های لازمه را انجام داده و خود را برای کودتا برعلیه احمد شاه و روی کار آمدن خودش آماده می کرد. (رجوع شود به کتاب این سه زن - نوشته مسعود بهنود).
ژنرال آیرون ساید مامور وزارت جنگ انگلستان در ایران (زمان قاجاریه) در بثمر رسیدن کودتای 1299 رضا شاه موثر بوده ولی بطور مستقل و به ابتکار خود و بر خلاف نظر وزارت امور خارجه و دولت انگلستان عمل نموده است. ژنرال آیرون ساید با استفاده از اختیارات تام و کلی که هیئت وزیران بنا به پیشنهاد وزارت جنگ پادشاهی انگلیس و بر خلاف رای وزارت امور خارجه آنکشور به وی داده بود، این عمل را خودسرانه انجام میدهد.
بنا بر این نه دولت انگلستان، نه وزارت خارجه و نه سازمانهای انتلیجنت سرویس انگلیس از برنامه کودتای 1299 رضا خان از قبل مطلع نبوده و لذا نظر کلی مبنی بر کمک دولت انگلیس به رضا شاه منتفی میگردد.
بطوریکه نویسنده کتاب "شناخت مظفرالدین شاه و احمد شاه بر پایه اسناد" شرح داده است، هدف آیرون ساید از کودتا بر سر کار آوردن دولتی خارج از گروه اشراف و سیاستمداران فاسد، منفور و بدنام قدیمی بوده است و در مورد رضا خان و قزاقهایی که تحت فرماندهی وی به انجام کودتا مبادرت ورزیدند فقط به چشم ابزاری برای تحقق هدف مزبور نگاه میکرده است.
انتصاب رضا خان به فرماندهی قزاقها، توسط ژنران آیرون ساید را از یک نظر میتوان به انتصاب نادرقلی افشار توسط شاه طهماسب دوم صفوی به فرماندهی سپاه تشبیه نمود. رضا خان با این شرط توسط آیرون ساید به فرماندهی گمارده شد که تحت هیچ شرایطی احمد شاه برکنار نگردد و رضا خان به عنوان حافظ و نگهبان احمدشاه و دولت منتخب به فرماندهی قزاقها ادامه بدهد. هرگز آیرون ساید تصور نمیکرد که این شخص چند سال بعد خود را به پادشاهی ایران خواهد رساند.
بهرحال به موجب اسناد موجود، چون این کودتا مغایر با برنامه های دولت علیه پادشاهی انگلستان و طرح های لرد کرزن وزیر امور خارجه انگلستان می بود، از همان لحظه اول وقوع با مخالفت و کارشکنی مبادرت نموده تا اینکه دولت سیدضیا الدین (نخست وزیر) را بعد از صد روز ساقط نموده است.
عهد نامه مودت ایران و شوروی كه متضمن انصراف از امتیازات تزارها بود، امضاء گردید (7 اسفند 1299 ه.ش.). اندكی بعد سردار سپه به جای مسعود كیهان وزیر جنگ شد و همكار خود سید ضیاء را در به تبعید فرستاد. رضا خان تا 26 خرداد 1302 ه.ش. با حضور در كابینه های قوام، مشیر الدوله و مستوفی الممالك با عنوان وزیر جنگ تصمیم گیرنده اصلی بود .
وی با ادغام دیویزیون قزاق، ژاندارمری دولتی، بریگاد مركزی و سایر قوای پراكنده نظامی پلیس جنوب (SPR)، ارتش متحدالشكلی را پایه گذاشت كه فقط مجری دستورهای وزیر جنگ بود و در همین زمان به پاره ای از نهضت ها از جمله نهضت جنگل و قیام كلنل پسیان پایان داده شد . (یکپارچه کردن ایران)
نهضت جنگل بر پایه ظلم ستیزی و آرمان خواهی و تفكر دینی توسط میرزا كوچك جنگلی در شمال كشور شكل گرفت و در مقطع كوتاهی توانست در مقابل قوای بیگانه ( روس و انگلیس ) ایستادگی كند . پس از پیروزی بلشویكها و سرنگونی حكومت روسیه تزاری، گر چه این نهضت در مقطع بسیار كوتاهی مورد حمایت بلشویكها قرار گرفت، ولی با چرخش سیاست خارجی شوروی مبنی بر اعلام سیاست سازش با دولتها و انصراف از سیاست حمایت انقلاب جهانی (در هشتمین كنگره حزب كمونیست) میرزا كوچك جنگلی قربانی توافقات بین المللی شد و قوای رضا خان توانست باقیمانده نیروهای او را هم متلاشی كند. رضا خان سردار سپه در خرداد 1302 ه.ش. فرمان نخست وزیری را از احمد شاه گرفت و موجبات سفر سوم او را به اروپا فراهم ساخت ( 10 آبان 1302 ه.ش. ).
استیضاح اقلیت مجلس كه روند فعالیت رئیس الوزراء را بر خلاف اصول قانون مشروطیت می دانست، به جای بركناری رضاخان، به تضعیف مجلس منجر شد و رضاخان فرماندهی كل قوا را هم به عهده گرفت (14 بهمن 1303 ه.ش.) و متعاقب سركوب سركشانی چون سمیتقو و بر كنار كردن شیخ خزعل از مستند قدرت در خوزستان نفت خیز، قهرمان ملی شد. چرا که در آن ایام پاشیدگی ایران توانست دوباره ایرانی یکپارچه سازد. رضا خان برای تصاحب قدرت بیشتر، به فكر تغییر رژیم و احراز مقام ریاست وزرایی ارضاء می شد و نه استعمار انگلستان این هدف محدود را در ایران دنبال می كرد. اما چون طرح تغییر سلطنت از قاجاریه به پهلوی در ابتدای نخست وزیری رضاخان ممكن نبود و مقاومت جدی جامعه را در پی داشت، لذا برای آماده كردن افكار عمومی جامعه برای این تغییر، شعار جمهوری مطرح شد زیرا مقارن همین ایام در تركیه هم رژیم امپراتوری منحل و نظام جمهوری مستقر شده بود. این امر بهانه خوبی برای طرفداران رضاخان بود كه تبلیغات وسیعی به راه بیندازند و خواهان استقرار نظام مشابهی در ایران شوند. برای تغییر، بهترین راه وجود مجلس بود كه می توانست چنین اقدامی را قانونی جلوه دهد. این جریان در آغاز انتخابات مجلس پنجم كه سردار سپه با قدرت قشون و وزارت داخله، مجلس شورایی آراسته ترتیب داده بود، به وقوع پیوست.
طرفداران رضاخان (با نام فراكسیون تجدد) و مخالفان به رهبری مدرس (با نام اقلیت) مدتی در كشمكشهای پارلمانی قرار گرفتند و در این گفتگوها، ارتباط كودتا با قرارداد 1919 میلادی و رابطه غوغای جدید جمهوری خواهی با كودتا و نقش افراد دست اندركار به خوبی آشكار گردید كه در مجلس و جامعه واكنشهایی پدید آورد. مدرس چون میدانست رضاخان با اعمال نفوذ در انتخابات موفق شده است عده ای از طرفداران خود را به عنوان نماینده به مجلس بفرستد، تصمیم گرفت تا با اعتراض به اعتبارنامه آنان، با حضورشان در مجلس مخالفت كند .
پس از واقعه دوم حمل 1303 خورشیدی و تظاهرات مردم در بهارستان به حمایت از مدرس و قشون كشیهای رضاخان و كشته و مجروح و مصدوم شدن تظاهر كنندگان، ورودی رضا خان به تالار مجلس و رویارویی با نمایندگان برجسته، خاصه مرحوم موتمن الملك رئیس مجلس، هیاهوی "جمهوری خواهان" فروكش كرد. رضاخان پس از معذرت خواهی و دستور آزادی محبوسان روزهای اخیر، خود به عموم مردم توصیه كرد كه "عنوان جمهوری " را موقوف نمایند. رضا خان چون به دلیل مخالفت روحانیان كاری از پیش نبرد، بر آن شد كه به عنوان سلطنت یكه تاز عرصه سیاست شود. او پس از یك دوره قهر و آشتی، با رسیدن به " مقام فرماندهی كل قوا " و اجرای برنامه ارسال تلگرامها و طومارها و نامه ها از ولایات به تحكیم ارتش و حاكمان و والیان، در مخالفت با سلطنت قاجاریه و احمد شاه كه به تحقیق پایگاه مردمی و تاریخی و سیاسی خود را از دست داده بود، شرایطی پدید آورد كه مـجـلـس دوره پـنـجـم در جلسه 9 آبانماه 1304 ه.ش. ماده واحده ای را با مضمون " مجلس شورای ملی به نام سعادت ملت ، انقراض سلطنت قاجاریه را اعلام نموده و حكومت موقتی را حدود قانون اساسی و قوانین موضوعه مملكتی به شخص آقای رضاخان پهلوی واگذار می نماید، تعیین تكلیف حكومت قطعی موكول به نظر مجلس موسسان است كه به تغییر مواد 36، 37، 38، 40 متمم قانون اساسی تشكیل می شود، با اكثریت 80 رای از 85 نفر نمایندگان حاضر تصویب نمود. ده روز پس از خلع احمدشاه از سلطنت، سفیر انگلستان نزد رضاخان رفت و طی یادشتی از سوی دولت انگلستان، حكومت وی را به رسمیت شناخت و فردای همان روز نیز سفیر شوروی به رسمیت شناختن حكومت او را توسط دولت متبوعش اعلام كرد. مجلس موسسان در 5 آذر 1304 ه.ش. با تعداد نمایندگانی سه برابر مجلس شورا با ریاست میرزا صادق خان مستشار الدوله تشكیل شد و طی پنج جلسه با تغییر اصول یاد شده، رضاخان را به سلطنت برگزید و سلطنت را در خاندان او موروثی نمود. شاه جدید در 4 اردیبهشت 1305 ه.ش. تاجگذاری كرد.
برخورد زمامدای روسیه با رضاخان ، براساس تحلیل ماركسیستی آنان از پایگاه اجتماعی وی استوار بود . آنان رضا خان را به عنوان عامل توانمند "بورژوازی ملی"در برابر "فئودالیسم پوسیده سنتی" تلقی می كردند و معتقد بودند كه وی ایران را از حالت نیمه فئودالی خارج و با ملاكین و زمینداران بزرگ و روحانیان مبارزه خواهد كرد، لذا به حمایت از او برخاستند .
بر اساس همین تحلیل نمایندگان سوسیالیست كه در مجلس پنجم شركت داشتند و همواره از روسها تبعیت می كردند. سلیمان میرزا و پانزده نفر از نمایندگان چپ به هنگام طرح تغییر سلطنت، به پادشاهی رضاخان رای مثبت دادند و به این ترتیب در ایجاد حکومت پهلوی سهیم شدند. رضا خان كه با تظاهر به رعایت مذهب و پذیرش نظرات روحانیان و اظهار علاقه مندی به احكام دین و حمایت بخشی از روحانیان كه سقوط سلطنت قاجار و استقرار نظم جدید را به نفع جامعه می دانستند، به قدرت رسیده بود از آغاز سلطنت، سیاستی مخالف در پیش گرفت، چنان كه مقارن دوره ششم مجلس در مسئله نظام وظیفه با روحانیان روشی مخالفت آمیز آغاز كرد و این روش اجتماع علما را در قم به عنوان اعتراض پیش آورد.
تبدیل محاضر شرع به محاضر رسمی، روحانیان را از امور جاری بازداشت. تفكیك دین از سیاست به صورت یك اصل در آمد و موقوفات در اختیار دولت قرار گرفت. در مسئله تغییر لباس و كشف حجاب و اسلام زدایی تا آنجا پیش رفت كه فاجعه مسجد گوهر شاد و کشتار عمومی پیش آمد (1314 ه.ش.). رضاخان به روحانیان دستور داد كه آنان نیز لباسهای مخصوص خود را كنار بگذارند و از دخالت در امور اجتماعی جداً احتراز كنند .
مجلس شورای ملی از دوره ششم تا دوازدهم با نظم خاصی ادامه یافت و تبدیل به مركز منتخبین رضاخان شد. آخرین اقلیت مجلس مربوط به دوره هفتم است. محمد علی فروغی، میرزا حسن خان مستوفی الممالك، مهدیقلی خان هدایت، محمود جم، احمد متین دفتری، علی (رجبعلی) منصور در دوران سلطنت او ماموریت یافتند تشكیل كابینه دهند .
نظمیه رضاشاه با ریاست سرهنگ محمد در گاهی شروع شد و بعد از محمد صادق خان كوپال، سالها محمد حسین آیرم این سمت را بر عهده گرفت و با خشونت و قساوت بسیار و اختیارات فوق العاده نظارت عمومی را به عهده داشت، و در اجرای سیاست شاه از همین طریق بسیاری از مخالفان و حتی موافقانی كه رضا خان را در رسیدن به قدرت یاری كردند مثل نصرت الدوله، تیمورتاش، سردار اسعد، اسدی، و در گاهی نابود شدند. از سال 1310 ه.ش. با تفسیر قانون اساسی ،وزیر دادگستری در نقل و انتقال قضات مجاز گردید.
انگلیس كه با امتیاز دارسی (1901 م.) نفت را در اختیار داشت، علاقه مند بود كه تمدید قرارداد را از تصویب مجلس بگذراند، لذا در 1310 ه.ش. به یكباره در آمد ناچیز ایران از نفت را به مقدار زیادی كاهش داد. موضوع در جریان مذاكره قرار گرفت اما در 16 آذر 1311 ه.ش. شاه از به نتیجه نرسیدن مذاكرات برآشفت و امتیاز نامه دارسی را در آتش سوزاند و دستور داد مجلس لغو امتیاز دارسی را اعلام نماید. اما شركت نفت مقابله را تشدید كرد وتبلیغات گسترده ای علیه ایران شروع شد. برای اولین بار در این دوره به زعم مقابله با انگلیس، مردم ابراز خوشوقتی می كردند. انگلیس موضوع را به جامعه ملل ارجاع داد.
با وجود مراقبت دستگاه پلیسی، شورویها عناصر كمونیست را تقویت می كردند تا اینكه در 1308 ه.ش. ژرژ آقاپگف كارمند بازرگانی شوروی در تهران، به سفارت انگلیس پناهنده شد. وی اسرار شبكه جاسوسی شوروی در ایران را فاش ساخت و در این ارتباط اشخاصی دستگیر و روابط با شوروی تیره شد و در قوانین، مجازات سنگینی برای فعالیتهای كمونیستی پیشبینی گردید. در 1316 ه.ش. شبكه كمونیستی دیگری مركب از 53 ایرانی کشف شد كه دكتر ارانی در راس آنان بود كه محكومیتهایی پیدا كردند. رضاشاه در 1314 ه.ش. مسافرت یك ماهه ای به تركیه و ملاقات با مصطفی كمال (آتاترك) رئیس جمهور آن كشور را داشت و تحت تاثیر تحولات تركیه قرار گرفت. در بازگشت روند حركت به سوی غرب را تشدید نمود. در اوایل سلطنت رضاخان كاپیتولاسیون لغو گردید و ارتباط با كشورها گسترش یافت و اختلافات مرزی با همسایگان، به طریق مختلف مرتفع شد. بارها بر حق حاكمیت ایران نسبت به بحرین تاكید شد بدون اینكه اقدام جدی و عملی، كه مستلزم مقابله با انگلیس باشد، صورت پذیرد. قرارداد تعیین خط سر حدی ایران و تركیه با انضمام آرارات شرقی به خاك تركیه منعقد شد (1311 ه.ش.). قانون تعیین حدود آبهای ساحلی و منطقه نظارت دولت در دریا تصویب گردید ( 1313 ه.ش. ). با افغانستان بر اساس نظری كه 45 سال قبل از آن ژنرال ماكلین و كلنل ماكماهون انگلیسی داده بودند، كه مستلزم چشم پوشی از بخش وسیعی از خراسان و بلوچستان و سیستان بود، با رای حكمیت دولت تركیه، قرارداد تعیین حدود امضاء شد (1314 ه.ش.) و بالاخره در جهت هماهنگی سیاست در منطقه پیمان دوستی و عدم تجاوز بین ایران و تركیه و افغانستان و عراق در كاخ سعد آباد به امضاء رسید ( 1316 ه.ش. ). در مورد رود هیرمند هم در 1318 ه.ش. قراردادی با افغانستان به امضاء رسید .
روابط سیاسی و اقتصادی با آلمان كه از مدتها قبل شروع شده بود، پس از نمایان شدن آثار جنگ جهانی اول گسترش بیشتری یافت.
احداث بسیاری از ساختمانها و تاسیسات كشور و از جمله راه آهن به وسیله كارشناسان آلمانی انجام می گرفت. تاسیس دانشگاه تهران و گسترش مراكز آموزشی و اعزام محصل به خارج و تصویب قوانین غالبا مربوط به این دوره است. پس از به قدرت رسیدن حزب ناسیونال سوسیالیست هیتلری (1933 م.) با شروع جنگ، انگلیسیها مانع حمل كالای آلمان از راه دریا به ایران شدند. آلمان راه شوروی را انتخاب كرد. سیاست بریتانیا قطع رابطه با دولت هیتلری بود اما رضاخان تعلل نشان داد.
در اول تیر 1320 ه.ش. آلمان خاك شوروی را مورد حمله قرار داد. چرچیل با وجود تمامی دشمنی، متحد شوروی شد. مسئله رساندن مهمات به جبهه روسیه فقط از طریق راه آهن ایران حل می گردید، اما مشكل اعلام بی طرفی ایران بود. در 27 تیر 1320 ه.ش. انگلیس و روسیه یادداشتهای مشابهی به ایران تسلیم و از فعالیت آلمانها ابراز نگرانی کردند و خواستند كه تعداد آلمانیهای مقیم ایران را به یك پنجم كاهش دهد. پیغام خصوصی انگلیس هم واگذاری راه بود اما از طرف ایران به آن توجه نشد. التیماتوم دو كشور و پیام هیلتر، رضاخان را در وضع بغرنجی قرار داد. وی سیاست دفع الوقت را در پیش گرفت . در سحر گاه سوم شهریور 1320 ه.ش. ایران از شمال و جنوب مورد تجاوز قرار گرفت. ارتشی كه تمام هم رضاخان صرف آن شده بود، به هنگام ورود قوای بیگانه توان مقاومت نداشت و از جانب ملت هم مورد حمایت قرار نگرفت و از هم پاشید .
رضا خان ناچار به فروغی متوسل شد كه سالها او را كنار گذاشته بود. روسها شدیدا با بودن رضاخان مخالف بودند حتی سخن از بازگشت قاجاریه و تغییر رژیم از سلطنت به جمهوری پیش آمد. اما ظاهرا با مهارت و سوابق فراماسونری فروغی این مسئله منتفی شد و قرار شد رضاشاه از سلطنت كناره گیری کند (تنها راه چاره در آن موقعیت استعفاء، به منظور جلوگیری از فرپاشی ایران و تقسیم آن، بود) و پسرش محمدرضا به سلطنت برسد و به این طریق نفوذ سیاست انگلیس در هیئت حاكمه ایران همچنان باقی ماند. رضا شاه با استعفاء از سلطنت به تبعید رفت .
رضا شاه در مرداد 1323 ه.ش. در ژوهانسبورگ در گذشت.
این مطلب توسط احسان اسفندیاری روز جمعه 2 بهمن 1388 در ساعت 11:13 ب.ظ نوشته شد | نظرات()
هندسهٔ فضایی (Solid geometry) به هندسهٔ اقلیدسی در فضای سهبعدی اطلاق میشود. فضایی که در آن جدا از طول و عرض، ارتفاع نیز وجود دارد. هندسهٔ فضایی تا حدود زیادی نیاز به تصورات بالا دارد. کل جهان اطراف ما به صورت سه بعدی و فضایی است. هر حجمی را که می شناسید باید ویژگیهایش در مبحث هندسهٔ فضایی محاسبه شود. اشکالی چون کره، مخروط، و استوانه از این دسته هستند.
این مطلب توسط احسان اسفندیاری روز سه شنبه 29 دی 1388 در ساعت 10:24 ب.ظ نوشته شد | نظرات()
هندسههای نااقلیدسی از مطالعهٔ عمیقتر موضوع توازی در هندسهٔ اقلیدسی پیدا شدهاند. دو نیمخط موازی عمود بر پاره خط PQ را در نمودار شماره ۱ در نظر بگیرد. در هندسهٔ اقلیدسی فاصلهٔ (عمودی) بین دو نیمخط هنگامی که به سمت راست حرکت میکنیم فاصلهٔ p تا Q باقی میمانند؛ ولی در اوایل سدهٔ نوزدهم دو هندسهی دیگر پیشنهاد شد. یکی هندسهٔ هذلولوی (از کلمهٔ یونانی هیپربالئین به معنی «افزایش یافتن») که در آن فاصلهٔ میان نیمخطها افزایش مییابد و دیگری هندسهٔ بیضوی که در آن فاصله رفته رفته کم میشود و سرانجام نیمخطها همدیگر را میبرند. این هندسهٔ نااقلیدسی بعدها توسط ک.ف. گاوس و گ. ف. ب. ریمان در قالب هندسهٔ کلیتری بسط داده شدند. (همین هندسهٔ کلیتر است که در نگرهٔ نسبیت عام اینشتاین مورد استفاده قرار گرفتهاست.)
این مطلب توسط احسان اسفندیاری روز سه شنبه 29 دی 1388 در ساعت 10:17 ب.ظ نوشته شد | نظرات()
1892 هنگامی که گراهام بل بین شیکاگو
و نیویورک ارتباط تلفنی برقرار کرد
او همواره آرزوی اینرا در سر می پروراند که تکنولوژی ارسال و دریافت تلگراف را بهبود بخشد. هرچند امروزه همه ما می دانیم برای تبدیل صوت به جریان الکتریکی به چیزی بیش از یک سیم پیچ، یک آهن ربا و یک صفحه کاغذی بزرگ احتیاج نیست اما او کسی بود که برای اولین بار اینکار را انجام داد و در سال 1875 توانست دستگاهی بسازد که صدای انسان را به امواج الکتریکی تبدیل می کند. بیشتر روی آن کار کرد و خیلی زود توانست پس از گذراندن جریان الکتریکی از سیم آنرا دوباره به صوت تبدیل کند و نام آنرا "دستگاه صحبت الکتریکی" (electrical speech machine) گذاشت.
سال 1876 بود و نمایشگاهی در فیلادلفیا در جریان بود، در آخرین دقایق بل توانست خود را به نمایشگاه برساند. چون دیر به آنجا رسیده بود جای خیلی بدی برای نشستن نصیبش شد، اما خیلی زود هنگامی که نوبت به او رسید تا اختراع خود را معرفی کند توجه همه حاضرین در سالن به سوی او جلب شد. خبر اختراع دستگاهی که اجازه می دهد دو نفر در مسیر دور با یکدیگر صحبت کنند خیلی زود به اروپا رسید.
بل هرگز تصور اینرا نمی کرد که اختراعی که او کرده است انقلاب عظیمی در صنعت مخابرات (telecommunications) بوجود خواهد آورد. او هرگز فکر نمی کرد روزی فرا خواهد رسید که به پشتوانه اختراع او علاوه بر صدا، تصویر، اطلاعات و ... بین نقاط دور در دنیا رد و بدل شود.
شاید جالب باشد بدانید که آلکساندر گراهم بل از موسسین National Geographic Society در سال 1888 نیز می باشد.
این مطلب توسط احسان اسفندیاری روز سه شنبه 29 دی 1388 در ساعت 09:58 ب.ظ نوشته شد | نظرات()
الف) زرد شدن برگ درختان ب) تبدیل شیر به پنیر ج) تصعید نفتالین د) اكسید شدن گلوكز در سلول ها
2- كدام یك از گزینه های زیر از جمله خواص شیمیایی مواد است؟
الف) انحلال پذیری در آب ب) قابلیت مفتول شدن ج) جلا پذیری د) اكسید شدن خود به خودی
3- برای خاموش كردن آتش در بغضی موارد از گاز كربن دی اكسید استفاده می كنند زیرا این ماده از طریق .......آن را خاموش می كند.
الف) سرد كردن آتش ب) جلوگیری از رسیدن سوخت به آتش ج) قرار گرفتن بر روی آتش و جلوگیری از رسیدن اكسیژن د) تغییر دادن حالت ماده ی سوختنی
4- كدام یك از شرایط زیر از به وقوع پیوستن تغییر شیمیایی جلوگیری می كند؟
الف) نگه داری بعضی داروها در شیشه های قهوه ای ب) نگه داری نفتالین در شیشه های در بسته
ج) قرار دادن ظرف آب در جایخی یخچال د) خشك شدن لباس خیس در باد
5- انرپی فعال سازی كدامیك از بقیه كمتر است؟
الف) تجزیه الكتریكی آب به اكسیپن و هیدروپن ب) اكسید شدن خود به خودی سدیم در مجاورت با هوا ج) سوختن پارافین شمع و تولید گرما و نور د) تشكیل آهن سولفید از حرارت دادن گوگرد و آهن
6- كدام یك از مثال های زیر نشان دهنده ی انتشار نور به صورت خط راست است؟
الف) دیده شدن نور چراغ قوه ب) انعكاس نور از روی سطح آب
ج) تشكیل سایه د) شكستن نور در منشور
7- مقدار زاویه A در شكل مقابل چند درجه است؟
الف) 35 ب) 70 ج) 45 د) 55
8- در تجزیه نور به وسیله ی منشور كدام یك از نورها بیش از بقیه شكسته می شوند؟
الف) آبی ب) قرمز ج) نارنجی د) سبز
9- با توجه به تصویر مقابل قطعه های AوB به ترتیب از راست به چپ عبارتند از :
الف) عدسی كاو – آینه ی تخت ب) عدسی كوژ – آینه ی كاو
ج) عدسی كاو – آینه ی كاو د) عدسی كوژ – آینه ی كوژ
10- بسامد كدام یك از فنر های زیر بزرگ تر است؟
الف) ب) ج) د)
11- اگر بسامد یك موج 50 هرتز و طول موج 5 سانتی متر باشد سرعت انتشار موج چند متر بر ثانیه است؟
الف) 5/0 ب) 50 ج) 5/2 د) 250
12- كدام یك از موج های زیر برای انتشار نیاز به محیط مادی دارد؟
الف) رادیویی ب) صوتی ج) فرابنفش د) نور مرئی
13- كدامیك از امواج زیر برای استریل كردن وسایل و محیط قابل استفاده است؟
الف) فروسرخ ب) اشعه ی ایكس ج) گاما د) میكروویو
14- كدام یك از جملات زیر صحیح است ؟
الف) افزایش انرژی درونی ماده باعث تغییر حالت آن می شود.
ب)افزایش دمای یك ماده باعث افزایش انرژی درونی آن می شود.
ج) افزایش دمای یك ماده باعث افزایش پتانسیل ذرات آن می شود.
د) بین انرپی درونی یك ماده , دما و تغییر حالت ماده ارتباطی وجود ندارد.
15- انتقال گرما در خلا از طریق ..........انجام می شود.
الف) همرفت و رسانایی ب) تابش و همرفت ج) همرفت د) تابش
16- كدام یك از كانی های زیر كانی ثانویه است؟
الف) كوارتز ب) فلدسپات ج) تالك د) میكا
17- كدام یك از كانی های زیر جلای شیشه ای داشته و نور را از خود عبور می دهد؟
الف) مس ب) كوارتز ج) گوگرد د) گرافیت
18- كدام یك از سنگ های زیر آذرین درونی است؟
الف) گرانیت ب) بازالت ج) ریولیت د) ماسه سنگ
19- كدام یك از سنگ های زیر به ترتیب ( از راست به چپ) رسوبی تبخیری و رسوبی سیمانی است؟
الف) سنگ گچ و بازالت ب) مرمر و كنگلومرا ج) سنگ گچ و كنگلومرا د) گرانیت و ماسه سنگ
20-كدام یك از سنگ های زیر رسوبی است؟
الف) گرانیت ب) مرمر ج) بازالت د) زغال سنگ
21- احتمال وجود فسیل در كدام یك از سنگ های زیر وجود دارد؟
الف) مرمر ب) بازالت ج) ماسه سنگ د) گرانیت
22- میزان تغییرات فیزیكی و شیمیایی در كدام افق یا لایه ی خاك كمتر از بقیه است؟
الف) افقC ب) گیاخاك روی افق A ج) افقA د) افق B
23- كنترل فعالیت های سلول بر عهده ی ..............است.
الف) پوسته ب) هسته ج) دیواره ی سلولی د) سیتوپلاسم
24- كدام یك از گزینه های زیر مربوط به بافت خون است؟
الف) ب) ج) د)
25- كدام یك از دستگاه های زیر تقریبا در تمام بدن پراكنده اند ؟
الف) حركتی – تنفسی ب) گوارشی – عصبی ج) گردش خون – ارتباطی د) دفع ادرار – تولید مثل
26- بیماری شب كوری ( اختلال بینایی در نور كم) در اثر كمبود ویتامین .......در بدن به وجود می آید.
الف) ب) ج) د)
27- كدام یك از مواد زیر برای اینكه جذب دستگاه گوارش شوند نیاز به گوارش گوارش ندارند؟
الف) چربی ب) پروتئین ج) مواد نشاسته ای د) آمینواسید
28- شكل مقابل تصویر ساده شده ی دستگاه گوارش انسان است . بخش های AوBوC به ترتیب (از راست به چپ) عبارتند از:
الف) مری – لوزالمعده (پانكراس ) – آ÷اندیس
ب) نای – كبد – راست روده
ج) مری – كبد – آپاندیس
د) نای – لوزالمعده (پانكراس) – راست روده
29- در كدامیك از بخش های زیر آنزیم گوارشی ترشح نمی شود؟
الف) معده ب) دوازدهه ج) دهان د) مری
30- جذب كدام ویتامین بدون كمك شیره های گوارشی انجام نمی شود؟
الف) ب) ج) د)
سوالات تشریحی پایه دوم
1- آب اكسیژنه ماده ای شیمیایی است كه در اثر حرارت یا نور به آب و
وگاز اكسیژن تجزیه می شود. در دو لوله ی آزمایش مقدار مساوی
آب اكسیژنه ریخته , لوله ی آزمایش شماره ی 1 را حرارت می دهیم
و گاز اكسیژن تولید شده را جمع آوری می نماییم . در لوله ی آزمایش شماره 2
مقدار كمی گرد اكسید منگنز می ریزیم و س÷س لوله آزمایش را به آرامی
حرارت داده و گاز اكسیپن تولید شده را جمع آوری می كنیم سپس نمودار
مربوط حجم گازاكسیژن تولید شده نسبت به زمان در هر دو لوله ی آزمایش
را رسم می كنیم .
الف) چه عاملی باعث شده گاز اكسیژن تولید شده در لوله ی آزمایش شماره ی 2 بیش تر از لوله ی آزمایش شماره ی 1 باشد؟
ب) اگر در لوله ی آزمایش دیگری (لوله آزمایش شماره ی 3) به مقدار مساوی دو لوله قبلی آب اكسیژنه بریزیم و فقط به آن مقداری گرد اكسید منگنز اضافه كنیم:
- پیش بینی كنید مقدار گاز اكسیژن تولید شده در این لوله به هركدام از لوله های آزمایش شماره ی 1 و 2 كمتر است یا بیشتر ؟
- منحنی مربوط به پیش بینی خود را بر روی نمودار بالا رسم كنید.
2- كدام یك از ابزار های نوری زیر می توان با استفاده از نور خورشید كاغذی را آتش زد؟ چرا؟
آینه ی تخت – عدسی كوژ – آینه ی كوژ – عدسی كاو
3- توضیح دهید چگونه با استفاده از عدسی كوژ و یك عدسی كاو می توان تصویر یك جسم را بر روی پرده را تشكیل داد؟(بهتر است برای كامل كردن پاسخ خود شكل مربوط به پاسخ خود را رسم نمایید)
4- آزمایشی طراحی كنید كه نشان دهد اندازه ی تصویری كه از یك جسم بر روی صفحه تشكیل به فاصله ی جسم از منبع نور بستگی دارد.
5- در یك امتحان عملی معلم سه تكه سنگ در اختیار حامد قرار دارد و به او گفت : اگر این سه تكه سنگ شامل : ماسه سنگ – بازالت و گرانیت باشند چگونه می توانید هركدام از این سنگ ها را بشناسید. حامد با آوخته های قبلی خود به راحتی توانست بازالت را از دو سنگ دیگر تشخیص دهد اما نتوانست دو سنگ باقی مانده را به درستی از هم تشخیص دهد.
الف) فكر می كنید حامد با استفاده با استفاده از چه ویژگی هایی توانست سنگ بازالت را از دو سنگ دیگر تشخیص دهد؟
ب) اگر شما بخواهید به حامد كمك كنید از كدام ویژگی یا ویژگی ها برای تشخیص برای تشخیص سنگ های گرانیت و ماسه سنگ از یكدیگر استفاده می كنید؟
6- با استفاده از كلمات داده شده نقشه مفهومی زیر را كامل كنید.
(مواد غذایی , كره , برنج , گوشت , چربی , سیب زمینی , پروتئین , ماهی , تخم مرغ , قند , روغن)
7- هرگاه تكه ای نان را برای مدت چند دقیقه بجویم احساس مزه ی شیرین می كنیم . علت را توضیح دهید.
8- علت این كه در طول زمان روزه داری میزان قند خون تقریبا ثابت می ماند را حد اكثر در دو سطر توضیح دهید.
سوالات چهار گزینه ای پایه ی سوم راهنمایی
1-كدام یك از مواد زیر رسانای الكتریكی است؟
الف) گوگرد ب) اكسیژن ج) جیوه د) لاستیك
2- در كدامیك از عناصر زیر تفاوت بین تعداد پروتون ها و نوترون ها در هسته بیشتر است؟
الف) ب) ج) د)
3- كدامیك از مواد زیر تركیب یونی است؟
الف) كلسیم كربنات ب) كربن دی اكسید ج) آمونیاك د) شكر
4- كدامیك از مواد زیر باعث تغییر رنگ تورنسل و فنل فتالئین می شود؟
الف) سركه ب) ویتامین C ج) نوشابه گازدار د) شامپو
5- كدامیك از جملات زیر صحیح است؟
الف) مولكول ها در تركیبات یونی به صورت مجزا یكدیگر قرار می گیرند .
ب) پراكنده شدن اجزای تشكیل دهنده ی تركیبات یونی در آب باعث تغییر رسانایی الكتریكی آن می شود
ج) بین اجزای تشكیل دهنده ی تركیبات یونی پیوند كووالانسی وجود دارد؟
د) تركیبات یونی به راحتی در حلال های آلی حل شده و قابلیت حل شدن آن ها در آب كم است.
6- در برخورد یك ورقه ی قاره ای و یك ورقه ی اقیانوسی .......و به دنبال آن ........به وجود می آید.
الف) ورقه ی قاره ای به زیر ورقه ی اقیانوسی رفته – گودال عمیق اقیانوسی
ب) ورقه اقیانوسی به زیر ورقه ی قاره ای رفته – گودال عمیق اقیانوسی
ج) یكی از ورقه ها به زیر دیگری فرو رفته – گودال عمیق اقیانوسی
د) یكی از ورقه ها به زیر دیگری فرورفته – كوه و زلزله های شدید
7- اطلاعات به دست آمده از سیاره ی پلوتو به دلیل ...... بسیار ناچیز است .
الف) كم بودن قطر ب) نا مشخص بودن چگالی ج) كم بودن سرعت حركت د) زیاد بودن مدت زمان گردش به دور خورشید
8- اجرام آسمانی هستند كه به راحتی در روی زمین می توان جنس آن ها را با استفاده از آزمایش های متعدد تشخیص داد :
الف) قمر ب) شهاب سنگ ج) دنباله دار د) سیارك
9- مجموعه ی ستاره هایی كه به دور یك مركز می چرخند ........نامیده می شوند.
الف) منظومه ب) صورت فلكی ب) كهكشان د) سیارك ها
10- سیاره ی ........به دلیل حالت ......آن در گروه سیارات داخلی قرار می گیرد .
الف) زحل – مایع یا گاز ب) زحل – جامد ج) زهره – مایع یا گاز د) زهره – جامد
11- در كدام یك از دوران های زمین شناسی نهاندانگان به عنوان گیاهان اصلی روی خشكی محسوب می شوند.
الف) مزوزوئیك ب) سنوزوئیك ج) پالئوزوئیك د) پركامبرین
12- رشته كوه های میان اقیانوسی در اثر فعالیت كدام ورقه های پوسته ی زمین تشكیل می شوند؟
الف) دو ورقه ی قاره ای برخورد كننده با هم ب) ورقه هایی كه در كنار هم می لغزند
ج) ورقه های دور شونده د) ورقه های اقیانوسی كه با ورقه های قاره ای برخورد می كنند
13- علت خمیری بودن سنگ های زیر سنگ كره .........است.
الف) زیاد بودن دما ب) كم بودن فشار ج) زیاد بودن دما و فشار د) كم بودن فشار و زیاد بودن دما
14- علت برقراری جریان همرفتی در نرم كره .........است.
الف) دمای زیاد ب) فشار كم ج) اختلاف چگالی د) چگالی زیاد
15- كدام یك از گزینه های زیر وژگی سنگ های رسوبی نیست؟
الف) معمولا به صورت لایه های موازی تشكیل می شوند.
ب) احتمال وجود فسیل در آن ها وجود دارد.
ج) اصولا لایه های قدیمی در زیر و لایه های جدید بالاتر هستند.
د) احتمال به وجود آمدن چین خوردگی در آن ها ناچیز است.
16- پروین 4 مقاومت مختلف را طی چهار آزمایش در مداری ثابت قرار داد و شدت جریان آن ها را برحسب آمپر اندازه گرفت . اگر شدت جریان های اندازه گیری شده مطابق گزینه های زیر باشد , مقاومت الكتریكی كدام یك بیشتر است؟
الف) 5/0 ب) 5/2 ج) 5/1 د) 25/0
17- در كدام یك از حالات زیر كار انجام می شود ؟
الف) اتومبیلی با سرعت ثابت 70 كیلومتر در ساعت در جاده ای مستقیم حركت می كند.
ب) فنری با نیروی 5 نیوتن فشره شده است.
ج) شخصی به جرم 60 كیلوگرم در بالای نردبانی ایستاده است.
د) ارابه ی متحركی سر پیچ جاده تغییر جهت می دهد.
28- كدام یك از افراد زیر كار بیش تری انجام می دهد. شخصی كه .....
الف) وزنه ی 500 نیوتنی را در ارتفاع 5/1 متری سطح زمین نگه داشته است.
ب) وزنه ی 100 نیوتنی را به اندازه ی 5 متر روی زمین می كشد و نیرو سنجی كه به وزنه متصل است عدد 14 نیوتن را نشان می دهد.
ج) جسمی به جرم 50 كیلوگرم را به اندازه ی 3 مترافقیروی زمین جابه جا می كند.
د) وزنه ی 500 نیوتنی را 1 متربه طرف بالا حركت می دهد.
19- در كدام یك از گزینه های زیر تبدیل انرژی انجام می شود؟
الف) فنر فشرده شده ب) وزنه ی در حال سقوط ج) فردی كه روی صندلی نشسته است. د) وزنه ی آویزان و بدون حركت
20- مزیت مكانیكی كدام یك از ماشین های زیر بیشتر است؟
الف) نیروی مقاوم 20 نیوتنی را با نیروی محرك 5 نیوتنی جابه جا می كند .
ب) نیروی مقاوم 20 نیوتنی را با نیروی محرك 100 نیوتنی جابه جا می كند.
ج) با نیروی 16 نیوتنی وزنه 4/2 كیلوگرمی را جابه جا می كند.
د) با نیروی 8 نیوتنی وزنه ی 3 كیلوگرمی را جابه جا می كند.
21- در كدام یك آهنربای دایمی به كار رفته است؟
الف) زنگ اخبار ب) قطب نما ج) موتور پنكه د) جرثقیل الكتریكی
22- مزیت مكانیكی كدام یك از ماشین های ساده ی زیر بیش تر است؟
الف) ب) ج) د)
23- میله ی شیشه ای بار داری را مطابق شكل زیر به الكتروسكوپی كه دارای بار منفی است نزدیك می كنیم اما تماس نمی دهیم . فاصله ی بین ورقه های الكتروسكوپ چگونه تغییر می كند؟ با نزدیك شدن میله شیشه ای ...
الف) هیچ تغییری در فاصله ی بین ورقه ها مشاهده نمی شود.
ب) ورقه ها به یكدیگر نزدیك می شوند.
ج) ورقه ها از یكدیگر دور می شوند.
د) ورقه ها ابتدا به هم نزدیك و سپس از هم دور می شوند.
24- كاهش رشته های پروتئینی و كاهش ذخیره ی كلسیم و فسفر در استخوان به ترتیب باعث .....و .....
می شوند.
الف) پوكی استخوان – خم شدن استخوان های پا (بیماری راشیتیسم )
ب) پوكی – شكننده شدن استخوان
ج) شكننده شدن - پوكی استخوان
د) راشیتیسم - پوكی استخوان
25- كدام یك از گزینه های زیر ویژگی خاص ماهیچه ی قلبی است؟
الف) غیر ارادی ب) سلول های منشعب ج) مخطط د) سلول های دوكی شكل
26- با توجه به نوع عملكرد , كدام یك از غدد زیر به عنوان (غده ی رهبر) عمل می كند؟
الف) فوق كلیه ب) تیروئید ج) لوزالمعده د) هیپوفیز
27- كدام یك از هورمون های زیر از نظر زمان تولید و عملكرد با بقیه متفاوت است؟
الف) استروژن ب) تستوسترون ج) انسولین د) پروژسترون
28- در كدام یك از جانداران زیر لقاح خارجی است؟
الف) قورباغه ب) گربه ج) كبوتر ج) شتر
29- فعالیت كدام یك از غدد زیر از سن بلوغ شروع می شود؟
الف) لوزالمعده ب) هیپوفیز ج) تخمدان د) تیروئید
30- روش تولید مثل باكتری ذات الریه – كپك نان و نخود به ترتیب عبارت است از :
الف) تولید هاگ – تقسیم دو تایی – جنسی ب) تقسیم دوتایی – تولید هاگ – جنسی
ج) جنسی – تولید هاگ – جنسی د) تقسیم دو تایی – جنسی – غیر جنسی
این مطلب توسط احسان اسفندیاری روز سه شنبه 29 دی 1388 در ساعت 09:57 ب.ظ نوشته شد | نظرات()
رعد و برق
آذرخش یا رعدوبرق یك تخلیه ی الكتریكی شدید و بسیار سریع در هواست و همین تخلیه الكتریكی است كه نور و صدا تولید میكند.پیش از ایجاد رعدوبرق ابرها طی فرایندهایی بشدت باردار میشوند كه این بار معمولا مثبت است, روی سطح زمین بار منفی القا میكند و به این ترتیب مجموعه ی ابر هوا و زمین به یك خازن بسیار بزرگ تبدیل میشود كه لحظه به لحظه بارشان بیشتر میشود و بنابراین اختلاف پتانسیل دو قطب ان در حال افزایش است. بالاخره مقدار این بار الكتریكی انقدر زیاد میشود كه اختلاف پتانسیل بین ابر و زمین به 10 تا 100 میلیون ولت میرسد. میدان الكتریكی حاصل از چنین اختلاف پتانسیلی میتواند هوا را با اینكه در حالت عادی نارساناست در یك سیر خاص یونیزه و انرا به رسانا تبدیل میكند.به محض اینكه چنین سیری از مولكولهای یونیزه رسانا از ابر تا زمین ایجاد شود بارهای الكتریكی به طرف هم حركت میكنند و در عرض یك ده هزارم ثانیه جریان وحشتناكی در حدود 30 هزار امپر از هوای یونیزه میگذرد.اما هر جریانی ضمن عبور از ماده با مقاومت اتمهای ان روبرو میشود و این مقاومت بخشی از انرژی الكتریكی را به گرما تبدیل میكند. با استفاده از اصول اولیه الكترومغناطیس میتوانید تخمین بزنید این جریان در ولتاژ 10 میلیون ولت توان گرمایی در حدود 100 میلیارد وات دارد.چنین توانی حتی در مدت زمان ناچیز - یك ده هزارم ثانیه - میتواند گرمایی در حدود 10 میلیون ژول ایجاد كند این گرما باعث میشود دمای هوا در مسیر اذرخش به 30 هزار درجه سانتی گراد برسد اگر كمی با قوانین حاكم بر گازها اشنایی داشته باشید می بینید كه این تغییر ناگهانی دما (از حدود 300 كلوین به 300 هزار كلوین) حجم هوا را 100 برابر میكند و این یعنی یك انفجار واقعی انبساط سریع و شدید هوا یك موج ضربتی shock waveدر هوای اطراف ایجاد میكند كه با سرعت صوت و به شكل تندر یا رعد به گوش شما میرسد.
این از بخش صوتی ماجرا,اما گرمای ایجاد شده غیر از انبساط بلاهای دیگری هم سر مولكولهای هوا میاورد.لامپ معمولی را به یاد بیاورید (لامپ نئون مثال بهتریست) یك جریان نه چندان زیاد از رشته تنگستن میگذرد و دمای ان را به بیش از 2000 درجه میرساند .این دما انرژی لازم برای بر انگیختگی اتمهای فلز را فراهم میكند.اتمها بر انگیخته میشوند و در بازگشت انرژی اضافی را به صورت فوتونهای نوری ازاد میكند و به این ترتیب رشته تنگستن روشن میشود.در اذرخش هم چیزی شبیه این ماجرا اتفاق می افتد:جریان شدیدی از هوا میگذرد ان را گرم میكند و به تابش وا میدارد و تابشی كه یك مسیر نورانی بین ابر و زمین ایجاد میكند.حالا میتوانید تصور كنید اگر هوا نبود رعدوبرق به چه روزی می افتاد؟
این مطلب توسط احسان اسفندیاری روز سه شنبه 29 دی 1388 در ساعت 09:51 ب.ظ نوشته شد | نظرات()
1.تاریخچه مفهوم جسمی بسیار پرجرم كه حتی نور نیز نمی تواند از آن بگریزد نخستین بار در سال 1783 توسط یك جغرافی دان انگلیسی به نام جان میشل ارائه شد. در آن زمان، تئوری نیوتنی گرانش و مفهوم سرعت گریز شناخته شده بود. میشل حساب كرد كه اگر اندازه جسمی 500 برابر شعاع خورشید باشد و چگالی ای برابر با چگالی خورشید داشته باشد، سرعت گریز برابر با سرعت نور خواهد بود و در نتیجه این جسم غیر قابل مشاهده می باشد. به گفته خودش: اگر نیم-قطر كره ای با چگالی مشابه خورشید 500 برابر نیم-قطر خورشید شود، جسمی كه از ارتفاع نامحدودی به سمت سطح آن می افتد سرعتی بیشتر از سرعت نور خواهد داشت و اگر نوری از آن گسیل شود، به سرعت به سمت خودش جذب میشود. با اینكه میشل فكر میكرد این پدیده غیر معقول است، اما در هر حال او اولین كسی است كه احتمال وجود اجسام نامرئی در كیهان را مد نظر قرار داد. در سال 1796، ریاضی دان فرانسوی پیر سیمون لاپلاس همین ایده را در ویرایش اول و دوم كتاب خود، آشكار سازی سیستم جهان (Exposition du Systeme du Monde) ارتقاء داد؛ كه البته در ویرایش های بعدی این كتاب اثری از آن به چشم نمی خورد. در قرن نوزدهم به این موضوع توجه زیادی نشد، زیرا در آن زمان نور را موجی بدون جرم در نظر میگرفتند كه تاثیری از گرانش نمی پذیرفت. در سال 1915، آینشتاین نظریه گرانشی خود را كه نسبیت عام نام گرفت منتشر كرد. او پیش از این نیز نشان داده بود كه گرانش بر نور تاثیر میگذارد. چند ماه بعد، كارل شوارتزشیلد راه حلی برای میدان گرانشی جرم نقطه ای ارائه دادو به این وسیله نشان داد چیزی كه ما امروزه آن را سیاهچاله می نامیم از لحاظ نظری امكان وجود دارد.در حال حاضر شعاع شوارتزشیلد به عنوان شعاع افق رویداد یك سیاهچاله غیر چرخشی شناخته میشود، اما در زمانی كه او این شعاع را معرفی كرد،به خوبی مورد درك و فهم قرار نگرفت. شوارتزشیلد خودش هم فكر میكرد این موضوع فیزیكی نیست. در دهه 1920، چاندراسخار متوجه شد كه نظریه نسبیت خاص پیش بینی میكند اگر جسمی كه از خود تابشی نمیكند، بیش از 1.44 برابر جرم خورشید جرم داشته باشد بر اثر گرانش مركز در خودش ریزش میكند . عاملی هم كه بتواند جلوی چنین اتفاقی را بگیرد تا آن زمان شناخته شده نبود. كشف او با مخالفت شدید آرتور ادینگتون مواجه شد. او اعتقاد داشت كه قطعا"چیزی باعث میشود كه فرو-ریزش ستاره متوقف شود. هر دوی آنها درست میگفتند، زیرا كوتوله سفیدی كه از حد چاندراسخار (1.44 برابر جرم خورشید) بیشتر جرم داشته باشد تبدیل به ستاره نترونی میشود. اما خود ستاره نوترونی هم اگر بیش از 3 برابر خورشید جرم داشته باشد به فرو-ریزش خود ادامه میدهد. در سال 1939، رابرت اوپنهایمر و اشنایدر پیش بینی كردند كه ستاره های پرجرم میتوانند دستخوش یك فرو-ریزش گرانشی شدید شوند. سیاهچاله ها میتوانستند در حقیقت وجود داشته باشند. این اجسام در ابتدا برای مدتی با عنوان ستاره های یخ زده نامیده میشدند؛زیرا مشاهده ها نشان میدادند كه فرو-ریزش به سرعت آرام میشود و در نزدیكی شعاع شوارتزشیلد طیف آنها یه شدت به سمت قرمز متمایل میشد. محاسبات ریاضی نشان دادند كه یك ناظر بیرونی سطح ستاره راه هنگامی كه از شعاع شوارتزشیلد عبور میكند، یخ زده مشاهده میكند. این اجسام فرضی تا اواخر دهه 1960 مورد توجه و علاقه زیادی وقع نشدند. بیشتر فیزیكدانها بر این باور بودند كه سیاه چاله ها نتیجه عجیب و غریبی از راه حل بسیار متقارن و ایده ئال شوارتزشیلد هستند و اجسامی كه در خودشان فرو میریزند در طبیعت تشكیل یك سیاهچاله نمیدهند. توجه به سیاهچاله ها دوباره در سال 1967 به علت تجربه ها و نظریه های جدید برانگیخته شد. استیون هاوكینگ و راجر پنروز اثبات كردند كه سیاه چاله ها یك نتیجه كلی از نظریه گرانشی آینشتاین هستند و نمیتوان آنها را فقط به چشم اجسامی كه در خود ریزش میكنند نگاه كرد. پس از كشف پالسار ها توجه ها در محافل نجومی بار دیگر به سیاهچاله ها جذب شد. در مدت كوتاهی پس از این واقعه، جان ویلر (John Wheeler) برای اولین بار از اصطلاح سیاه چاله استفاده كرد. اجسام قدیمی تری كه میشل و لاپلاس توصیف كرده بودند بیشتر اوقات با عنوان "ستاره های تاریك" شناخته میشوند تا از سیاهچاله های نسیبت عام تمایز داده شوند. 2.تبدیل ستاره به سیاهچاله ستاره ها زمانی پدید می آیند كه ابری فوق العاده بزرگ از غبارهای كیهانی و هیدروژن در زیر بار گرانش خود فشرده شوند . در این صورت گرانش به همراه افزایش چگالی فزونی می یابد و بدین ترتیب فضا – زمان خمیده و خمیده تر می شود . پس از مدتی گاز هیروژن در هسته متراكم می شود و در این تراكم شدید اتم ها با یك دیگر برخورد می كنند و دمای آن ها رفته رفته افزایش می یابد . زمانی كه دمای هسته به 10 میلیون درجه رسید ، پروتون های هیدروژن در پی واكنش های زنجیره ای هم جوشی هسته ای به هلیوم تبدیل می شوند . در هنگام این واكنش ها مقداری از جرم نا پدید می شود كه تبدیل به انرژی و امواج الكترومغناطیسی همچون نور می شوند . در این صورت یك جسم كه همچون یك لامپ غول پیكر كیهانی است پدید آمده است و این آغاز زندگی یك ستاره است . هر ستاره ای كه ما در آسمان مشاهده می كنیم در هسته اش واكنش های عظیم هم جوشی رخ داده است تا این نور تولید شود و به ما برسد . وقتی یك ستاره در حال سوختن است، انرژی ناشی از واكنش های هسته ای ضمن افزایش فشار گاز، موجبات توازن گرانشی را فراهم می آورد و وقتی سوخت ستاره تمام می شود، دیگر گرمایی برای خنثی كردن نیروی گرانشی و حفظ توازن باقی نمی ماند. مقدار جرم ستاره, تعیین كنندة سرنوشت آن پس از مرگش خواهد بود. پس از اتمام سوخت ستاره، نیروی جاذب گرانشی باعث كوچك شدن ابعاد آن می گردد. در ستارگانی با اندازة مشابه خورشید و جرمی تا حدود 4/1 جرم خورشید، انبوه الكترونهای محصور در ستاره، طبق اصل طرد پاولی انقباض گرانشی را متوقف كرده و كوتوله سفیدی كه از گرمای باقیمانده مشتعل و تابان است، (با چگالی حدود2 10 تا gr/cm3107) تشكیل می شود. تقریبا 99 درصد از ستارگان سرنوشتی مشابه خورشید خواهند داشت. در ستارگانی با جرمی بین 4/1 تا 3 برابر خورشید، پس از انفجار های ابر نواختری، چنانچه دافعه كوانتومی پروتون - پروتون و نوترون - نوترون توازن گرانشی ایجاد كند، ستاره ای نوترونی با قلمرو چگالی بین 107 تا gr/cm3 1012 تشكیل می شود. چنانچه جرم در حال فرو ریزش ستاره بیش از 3 برابر جرم خورشید باشد، حتی نیروهای بین نوترونها هم نمی تواند انقباض را متوقف كند. جاذبه، لاشه فشرده ستاره مورد نظر كه چگالی بی نهایت بزرگی دارد، فضا ـ زمان اطراف خود را به قدری انحنا می دهد كه حفره سیاه یا همان سیاهچاله پدید می آید. گرانش حاصل به اندازه ای قوی است كه هیچ چیز حتی نور (فوتون) هم نمی تواند از آن بگریزد. طبقه بندی ستاره ها بر حسب میزان جرم و سرنوشت نهایی آنها برای درك بهتر طبیعتِ یك سیاهچاله، نگاهی می اندازیم به نمودار پیدایش سیاهچاله كه در هم ریختن ستاره را از دید ناظر ساكنِ دور در فضا و ناظر در حال سقوط با ستاره نشان می دهد. نمودار شكل گیری یك سیاهچاله از دید ناظری دور و ناظری كه در حال سقوط با ستاره است. خط وسط شكل خط جهانی مركز ستاره است. در ضمنِ فرو-ریزش، (ترتیب زمانی آن بطرف بالاست) دایره كوچك و كوچكتر می شود و سرانجام طبق نظریه نسبیت عام، نقطه ای تكین با چگالی بی نهایت تشكیل می شود (خط وسط در شكل). برای آنكه ناظر (1) مسیر هوار را به ناظر (2) اطلاع دهد در فواصل معینی علامات نوری را كه با E,D,C,B,A نشان داده شده اند، از سطح ستاره می فرستد.شكل نشان می دهد كه علامات A,B تقریباً با همان اختلاف زمانی كه از (1) ارسال می شوند به (2) می رسند. علامت C بسیار دیرتر از آنكه انتظارش می رود به مقصد می رسد زیرا در این مرحله، میدان گرانش قوی است و مخروط نوری به دلیل انحنای بیشترِ فضا نزدیك ستاره، فشرده تر است. در واقع هرچه انتشار نور نزدیكتر به شعاع شوارتزشیلد Â صورت بگیرد انتقال به قرمز بیشتری داشته و فـوتون هایی كه درفواصل زمانی مساوی از (1) فرستاده می شوند در فواصلی هرچه طولانی تر به (2) می رسند. به گونه ای كه علامت D كه درست هنگام تقاطع با شعاع شوارتز شیلد نشر می شود هرگز به (2) نرسیده و در r=Â در جا می زند (خط عمودی). سرانجام علامت E هرگز امكان فرار از r<Â را ندارد و پس از مدت زمانی كوتاهی به داخل نادره (r=0) می افتد. 3 .محاسبه شعاع شوارتزشیلد اندازه شعاع شوارتزشیلد یا افق حادثه رابطه مستقیم با جرم ستاره دارد. با توجه به روابط نیوتونی و نتایج نسبیت خاص، افق حادثه به آسانی قابل محاسبه است. برای انرژی كل مكانیكی جسمی به جرم m كه با سرعت v در فاصله r از جرم M در حال دور شدن است، چنین داریم: (1) اگر ، جسم مقید است و دوباره به سمت جرم M سقوط می كند، در غیر این صورت به حركت خود همچنان ادامه داده و از سرعتش كاسته می شود. به ازای ، می توان حداقل سرعت فرار را بدست آورد. توجه شود كه سرعت گریز به جرم m وابسته نیست. با توجه به نسبیت خاص، سرعت هیچ جسمی نمی تواند فراتر از سرعت نور C باشد. بنابراین اگر فاصله جسمی كمتر ازÂ باشد، برای فرار به سرعتی بیشتر از سرعت نور احتیاج دارد و چون امكانپدیر نیست تا ابد در دام جاذبه M خواهد ماند. بنابراین شعاع شوارتزشیلد Â از رابطه زیر به دست می آید.(2) (3) ۴.شناسایی سیاهچاله ها بخاطر خاصیت گریز ناپذیر بودن، تشخیص سیاهچاله ها بسیار مشكل است و مهمترین راهی كه به دانشمندان امكان شناسایی آنها را می دهد، مشاهده دیسك تجمعی است. نكته زیبا اینجاست كه گازها و مواد قسمتهای داخلی دیسك، سریعتر از گاز نواحی دور دست می چرخند و دراقع سرعت قسمتهای مختلف دیسك متفاوت است. لذا گازهایی كه تحت اصطكاك و مالش بسیار داغ شده اند از خود انواع مختلفی از تشعشعات حامل انرژی ساطع می كرده و یك منبع نیرومند پرتو x تشكیل می دهند كه توسط تلسكوپهای امواج x قابل دیدن می باشد. علاوه بر امواج x معمولاً از طریق وجود لنزهای گرانشی و ستاره ای در حال چرخش به دور یك شی غیر قابل رویت نیز می توان به وجود سیاهچاله یا ستاره ای نوترونی در یك منطقه از فضا پی برد. به طور كلی سیاهچاله ها در دو نوع چرخان و غیر چرخان وجود دارند و بعضی از آنها كه به سیاهچاله های كهكشانی یا سوپر سیاهچاله ها موسومند از حدود یك میلیون تا یك ملیارد ستاره فشرده شده در داخل یك مركز تشكیل می شوند. شواهدی از وجود این اجرام عظیم الجثه در قلب كهكشانها در دست است.با توجه به نظربات جدید تر, سیاهچاله ها كاملا سیاه نیستند, بلكه به دلیل افت و خیزهای كوانتومیِ نزدیكِ افق, تشعشعاتی ساطع می كنند كه به تبخیر سیاهچاله می انجامد. بر اساس این نظریه, بعد از ملیاردها سال, سیاهچاله كل جرم و اطلاعات ذرات بلعیده شده را از دست می دهد. امروزه نظریه ریسمان تنها نظریه كارآمدی است كه قادر است نحوه فشرده شدن چنان جرم عظیمی در ناحیه ای كوچك از فضا را با توجه به ابعاد اضافی توضیح دهد.
این مطلب توسط احسان اسفندیاری روز سه شنبه 29 دی 1388 در ساعت 09:47 ب.ظ نوشته شد | نظرات()
|
|
عطارد نزدیک ترین سیاره به خورشید و قطر آن 4879 کیلومتر، حدودا دو پنجم قطر زمین است. میانگین فاصله مدار عطارد از خورشید 58 میلیون کیلومتر می باشد. در حالیکه فاصله مدار زمین از خورشید حدود 150میلیون کیلومتر است.
به دلیل اندازه کوچک عطارد و نزدیک بودن آن به خورشید درخشان، رصد آن از زمین بدون تلسکوپ اغلب بسیار مشکل می باشد. در زمانهای مشخصی از سال، عطارد در قسمت غربی و در ارتفاع پایین پس از غروب آفتاب در آسمان قابل رویت است. در زمانهای دیگر، این سیاره در قسمت شرقی آسمان پس از طلوع آفتاب مشاهده می گردد.
مدار
عطارد در مدار بیضی شکلی به دور خورشید سفر می کند. نزدیک ترین فاصله سیاره به خورشید 46 میلیون کیلومتر و دورترین فاصله آن از خورشید حدود 70 میلیون کیلومتر است. کم ترین فاصله عطارد از زمین 77 میلیون و 300 هزار کیلومتر می باشد.
سرعت گردش عطارد به دور خورشید از بقیه سیارات منظومه شمسی بیشتر است. عطارد در افسانه های رومی به نام هرمس ( Hermes ) یعنی خدای بازرگانی و دزدی و سخنوری معروف بود و در بعضی افسانه های رومی به نام والکان ( Vulcan ) یا رب النوع آتش و فلز نیز نام داشت. شاید این سیاره به خاطر اینکه خیلی سریع در آسمان حرکت می کند این نام را به خود گرفته است. سرعت این سیاره 48 کیلومتر در ثانیه است و در هر 88 روز زمینی یکبار به دور خورشید می چرخد. زمین در هر 365 روز یکبار به دور خورشید گردش می کند.
حرکت وضعی
همانگونه که عطارد به دور خورشید در گردش است حول محور عمودی خود نیز می چرخد. این سیاره در هر 59 روز زمینی یک دور کامل به دور خود می چرخد. چرخشی آهسته تر از چرخش همه سیارات به جز زهره. در نتیجه چرخش آهسته سیاره حول محور خود و سرعت سریع آن به دور خورشید، یک روز در عطارد (فاصله زمانی بین دو طلوع خورشید) معادل 176 روز زمینی می باشد.
|
|
تا اواسط دهه هفتاد، ستاره شناسان گمان می کردند که عطارد در هر 88 روز یکبار حول محور عمودی خود می چرخد. یعنی طول سال و روز آن برابر است. اگر چنین بود، یک سمت عطارد همیشه رو به خورشید و سمت دیگر آن همیشه پشت به خورشید و تاریک بود. تا اینکه مطالعات راداری که در سال 1965 صورت گرفت نشان داد که این سیاره در هر 59 روز یکبار به دور خود می چرخد.
فاز عطارد
هنگام رصد عطارد به کمک تلسکوپ تغییراتی در شکل و اندازه آن مشاهده می شود. این تغییرات آشکار را که شبیه تغییرات ظاهری ماه است، فاز می نامند. این تغییرات به این دلیل است که در زمانهای مختلف قسمتهای روشن سیاره که از زمین دیده می شوند متفاوت می باشند.
از آنجا که عطارد و زمین هر دو به دور خورشید در گردشند، عطارد تقریبا در هر 116 روز یکبار نزدیک سمتی از خورشید دیده می شود. در این هنگام تقریبا همه قسمت روشن این سیاره از زمین به شکل یک نقطه گرد و درخشان و تقریبا بدون هیچ نشانی بر روی آن رویت می گردد. هنگامیکه عطارد به دور خورشید و به سمت زمین حرکت می کند، بخش کم و کمتری از قسمتهای روشن آن مشاهده می شود. پس از تقریبا 36 روز، تنها نیمی از سطح آن مشاهده می شود. و پس از 22 روز دیگر، به سمتی از خورشید نزدیک می شود که زمین نیز در آن سمت قرار دارد و تنها بخش باریکی از قسمت روشن آن مشاهده می گردد. مقدار قسمتهای روشنی که از زمین قابل رویت است به تدریج با عبور عطارد از مقابل خورشید و دور شدن آن از زمین افزایش می یابد.
هنگامیکه عطارد در سمتی از خورشید قرار دارد که زمین نیز در آن قسمت است، قسمت تاریک آن رو به زمین است. این سیاره معمولا در این هنگام قابل رویت نیست چرا که مدار زمین و عطارد با زوایای مختلف نسبت به خورشید قرار دارند. در نتیجه عطارد همیشه مستقیما از بین زمین و خورشید عبور نمی کند. این اتفاق تنها در هر 3 تا 13 سال یکبار رخ می دهد و در آن هنگام سیاره به صورت نقطه سیاهی از مقابل خورشید عبور می نماید.
سطح و جو
سطح عطارد بسیار شبیه به سطح ماه می باشد. این سیاره تقریبا 6 درصد از نور تابیده شده از خورشید را باز می تاباند. این مقدار شبیه به مقدار بازتاب نور از سطح ماه است. به مانند ماه، سطح عطارد با لایه ای نازک از ماده معدنی به نام سیلیکات به شکل ذراتی کوچک پوشیده شده است. این سیاره همچنین دارای دشتهای مسطح پهناور، شیبهای صخره ای و چاله های عمیق متعددی مانند ماه می باشد. چاله ها و دهانه ها در اثر اصابت اجرام و سنگهای آسمانی به وجود آمده اند. عطارد از داشتن جوی مناسب و کافی برای کاهش سرعت و ضربه این اجرام و سوزاندن آنها در اثر اصطکاک، محروم است. عرض دهانه "حوضه کالوریس" ، بزرگترین چاله عطارد، 1300 کیلومتر اندازه گیری شده است.
|
|
بخشهای داخلی سیاره عطارد شبیه به لایه های درونی زمین است. هر دو سیاره در زیر پوسته دارای لایه ای سنگی به نام جبه و دارای هسته ای آهنی می باشند. بر اساس اندازه و جرم عطارد، دانشمندان بر این باورند که هسته این سیاره تقریبا سه چهارم شعاع آن را تشکیل می دهد و تقریبا به اندازه ماه می باشد. هسته زمین نیمی از شعاع آن را در بر گرفته است. با کشف میدان مغناطیسی در عطارد برخی دانشمندان وجود آهن مذاب در بخشهای بیرونی این سیاره را، مانند زمین، اعلام نمودند.
عطارد سیاره ای خشک، داغ و تقریبا بدون جو و هوا می باشد. قدرت پرتوهای خورشید در این سیاره تقریبا 7 برابر قدرت آنها در زمین است. خورشید در آسمان عطارد تقریبا 2/21 برابر بزرگتر از آسمان زمین دیده می شود.
عطارد در جو خود برای کاهش مقدار دما و نور دریافت شده از خورشید، گاز کافی ندارد. در طی روز دمای سیاره به 450 درجه سانتیگراد می رسد اما در شب دما ممکن است تا 275- کاهش یابد. به دلیل کمبود جو، آسمان عطارد سیاه است. احتمالا در طول روز ستارگان در آسمان عطارد قابل رویتند.
تصاویر و اطلاعات به دست آمده توسط رادارهایی بر روی زمین، حاکی از آن است که در چاله های موجود در دو قطب عطارد یخ آب وجود دارد. کف این چاله ها در معرض نور آفتاب قرار نمی گیرند لذا دمای کافی برای ذوب یخ در چاله های قطبی وجود ندارد.
در خصوص چگونگی پیدایش یخ در قطبهای عطارد تنها دو منبع مشخص می توانند قابل ذکر باشند: بمباران سنگ های آسمانی و خروج فوران های سیاره ای. سنگ های آسمانی مقادیر زیادی آب را با خود به سطح عطارد، به ویژه در گذشته، حمل کرده اند. فوران های آب از درون سیاره نیز می توانند منجر به ایجاد آبراهه هایی در سطح عطارد گردند که البته این مطلب صرفا در حد یک نظریه می باشد. مناطق همیشه سایه نزدیک قطب های عطارد نقش یک تله سرد را ایفا می کنند به این صورت که آبهایی که به هر دلیل به این منطقه وارد می شوند، منجمد گردیده و در همانجا باقی خواهند ماند. البته عواملی برای از بین بردن این یخها نظیر بادهای خورشیدی وجود دارند اما تاثیر آنها بر روی یخها هنوز شناسایی نشده است.
عطارد با مقدار بسیار اندکی هلیوم، هیدروژن، اکسیژن و سدیوم احاطه شده است. این لایه از گازها در عطارد بسیار نازک است به طوریکه بیشترین فشار جوی ممکن یعنی بیشترین نیرویی که وزن این گازها در عطارد ایجاد می نمایند حدود 000.000.000.03/0 پوند در هر اینچ مربع معادل 000.000.000.002/0 کیلوگرم در هر سانتیمتر مربع است. فشار جوی در زمین 03/1 کیلوگرم در هر سانتیمتر مربع می باشد.
گیاهان و جانوران زمینی به دلیل شدت گرما و فقدان اکسیژن نمی توانند در عطارد به حیات خود ادامه دهند. دانشمندان تردید دارند که گونه ای از حیات در این سیاره کشف گردد.
جرم و چگالی
چگالی عطارد به مقدار خیلی کمی از چگالی زمین کمتر است. عطارد از زمین کوچک تر است در نتیجه جرم آن نیز از زمین کمتر می باشد. جرم کمتر این سیاره باعث می شود که نیروی گرانش آن حدودا یک سوم گرانش زمین باشد. جسمی که در زمین 100 پوند وزن داشته باشد در عطارد تنها حدود 38 پوند وزن خواهد داشت.
پروازهایی به سمت عطارد
مارینر 10 ( Mariner 10 ) ایالات متحده نخستین فضاپیمایی بود که به عطارد فرستاده شد. این فضاپیما که از راه دور کنترل می شد در فاصله 740 کیلومتری از عطارد در تاریخ 29 مارس 1974 به پرواز درآمد. این فضاپیما در تاریخهای 24 سپتامبر همان سال و 16 مارس 1975، دوباره به سمت عطارد ارسال گردید. در طول این ماموریتها، این فضاپیما از بخشها و قسمتهای مختلف عطارد عکسبرداری نمود و توانست میدان مغناطیسی این سیاره را تشخیص دهد.
|
|
|
تصویر مارینر 10 |
مارینر 10 اولین فضاپیمایی بود که به مطالعه و بررسی دو سیاره پرداخت. این فضاپیما در مسیر خود به سمت عطارد از زهره نیز عکسبرداری نموده و اندازه گیریهایی از این سیاره به عمل آورد. با نزدیک شدن فضاپیما به سیاره زهره، گرانش این سیاره بر فضاپیما تاثیر گذاشته و منجر به افزایش سرعت آن گردید در نتیجه فضاپیما زودتر به مقصد خود یعنی عطارد رسیده و سوخت کمتری را نیز در این راه مصرف نمود.
در سال 2004، ایالات متحده کاوشگر مسنجر ( Messenger ) را به سمت عطارد ارسال کرد. برنامه ریزی شده است که این کاوشگر دو بار در سال 2008 و یکبار در سال 2009 به این سیاره پرواز کند و در سال 2011 در مداری به دور آن قرار گرفته و به مدت یکسال زمینی به مطالعه سطح این سیاره، تهیه نقشه، شناسایی ترکیبات موجود، بررسی ساختمان درونی و مطالعه میدان مغناطیسی آن بپردازد.
تاریخچه تشکیل سیاره عطارد
تاریخ شکل گیری عطارد و زمین به هم شبیه می باشند. حدود 5/4 بیلیون سال پیش سیاره شکل گرفت. در آن زمان سیارات به شدت تحت بمباران های شدیدی قرار داشتند که باعث پدیدار گشتن آنها از دل سحابی تشکیل دهنده منظومه شمسی بود. در اوایل این شکل گیری، عطارد با هسته ای آهنین و پوسته ای سیلیکاتی از داخل مواد و غبار پیرامون خود متولد شد. پس از دوران بمباران شدید، مواد مذاب در سطح سیاره جاری شده و لایه ای دیگر را برای عطارد به وجود آوردند. با گذشت دوران بمباران شدید، دوره بمباران ضعیف تری آغاز شد. در این دوران چاله ها و دهانه های عطارد شکل گرفتند و سپس عطارد سرد شد. با سرمای سیاره هسته آن شروع به انقباض نمود و در اثر این انقباض شکستگیها و شکافهایی که شیبهای تند عطارد را تشکیل دادند در سطح سیاره به وجود آمدند. در مرحله سوم، مواد مذاب در مناطقی جاری گشتند که دشتهای مسطح عطارد را به وجود آوردند. درمرحله چهارم، بمباران سنگ های ریز آسمانی، سطحی غباری را برای عطارد به وجود آوردند. برخورد تعداد کمی سنگ آسمانی بزرگ منجر به ایجاد چاله هایی بزرگ در سطح آن گردید. در حال حاضر به جز برخی برخوردهای محلی سنگ های آسمانی، سطح عطارد فعالیت خاصی نداشته و برای میلیونها سال به همین شکل باقی مانده است.
|
جدول آماری عطارد | |
|
جرم (کیلوگرم) |
3.303e+23 |
|
جرم (زمین =1) |
5.5271e-02 |
|
شعاع استوایی (کیلومتر) |
2,439.7 |
|
شعاع استوایی (زمین =1) |
3.8252e-01 |
|
میانگین چگالی (گرم در سانتیمتر مکعب) |
5.42 |
|
میانگین فاصله از خورشید (کیلومتر) |
57,910,000 |
|
میانگین فاصله از خورشید (زمین =1) |
0.3871 |
|
دوره گردش (روز زمینی=1) |
58.6462 |
|
دوره مداری (روز زمینی=1) |
87.969 |
|
میانگین شتاب مداری (کیلومتر بر ثانیه) |
47.88 |
|
گریز از مرکز مداری |
0.2056 |
|
زاویه محور عمودی (درجه) |
0.00 |
|
زاویه مدار (درجه) |
7.004 |
|
گرانش سطح استوایی |
2.78 |
|
شتاب گریز استوایی (کیلومتر بر ثانیه) |
4.25 |
|
میانگین دمای سطح |
179°C |
|
حداکثر دمای سطح |
427°C |
|
حداقل دمای سطح |
-173°C |
|
هلیوم موجود در اتمسفر |
42% |
|
سیوم موجود در اتمسفر |
42% |
|
اکسیژن موجود در اتمسفر |
15% |
|
دیگر گازهای موجود در اتمسفر |
1% |
این مطلب توسط احسان اسفندیاری روز سه شنبه 29 دی 1388 در ساعت 09:46 ب.ظ نوشته شد | نظرات()
نپتون یکی از دو سیاره ایست که از زمین بدون تلسکوپ دیده نمی شوند. سیاره دیگر پلوتو است. فاصله نپتون از خورشید 30 برابر فاصله زمین از خورشید می باشد. گرچه پلوتو در مداری دورتر از مدار نپتون به دور خورشید در گردش است اما در هر 248 سال یکبار، پلوتو به مدت بیست سال وارد مدار نپتون می شود و در این دوران فاصله اش از خورشید ،نسبت به فاصله نپتون از خورشید، کمتر می گردد. آخرین باری که پلوتو از مدار نپتون گذشت از 23 ژانویه 1979 تا 11 فوریه 1999 بود.
|
|
|
ابرهای آبی نپتون عمدتا متان منجمد می باشند. متان ماده اصلی شیمیایی در طبیعت و سوخت مناسب برای گرما و پخت و پز در زمین می باشد. جرم دیگری که در تصویر می بینید تریتون، قمر این سیاره است. |
نپتون در مداری بیضی شکل به دور خورشید در گردش است. میانگین فاصله آن از خورشید حدود 4.495.060.000 کیلومتر می باشد. یکسال در این سیاره معادل 165 سال زمینیست. نپتون علاوه بر گردش مداری دارای گردش وضعی حول محور فرضی عمودی خود نیز می باشد. زاویه انحراف محور این سیاره 28 درجه است. یک دور گردش وضعی این سیاره در مدت زمان 16 ساعت و 7 دقیقه انجام می گیرد.
دانشمندان بر این باورند که این سیاره به طور کامل از هیدروژن، هلیوم و سیلیکات ساخته شده است. سیلیکاتها مواد معدنی هستند که بیشتر پوسته سنگی زمین را تشکیل می دهند گو اینکه در نپتون اثری از سطح جامد دیده نمی شود. ابرهایی ضخیم سطح این سیاره را پوشش داده اند. درون این سیاره با قسمتی از گازهای به شدت فشرده شروع می شود. اطراف این هسته مرکزی را لایه ای از گازهایی که به شکل مایع در آمده اند احاطه می کند. انحراف زاویه محور نپتون باعث به وجود آمدن فصول در این سیاره شده است.
نپتون با لایه ای ضخیم از ابرهایی که به سرعت در حال حرکتند پوشیده شده است. وزش باد، حرکت این ابرها را به 1100 کیلومتر در ساعت می رساند. ابرهایی که در فاصله دورتری از سطح سیاره قرار دارند عمدتا متان یخ زده می باشند. دانشمندان معتقدند که ابرهای تیره تر نپتون که در زیر ابرهای متان قرار گرفته اند سولفات هیدروژنند.
در سال 1989، سفینه ویجر 2 منطقه تیره ای را در نپتون پیدا کرد. این لکه به دلیل وجود توده های گازی که با سرعت بسیار فراوان در حال گردش بودند، ظاهر شده بود. این منطقه نقطه سیاه بزرگ نام گرفت و شبیه نقطه قرمز بزرگ در مشتری بود. اما در سال 1994، تلسکوپ فضایی هابل نشان داد که این لکه از بین رفته است.
اقمار و حلقه ها
نپتون 11 قمر شناخته شده دارد. تریتون ( Triton ) بزرگترین قمر این سیاره 2705 کیلومتر قطر دارد و در فاصله 354.760کیلومتری سیاره قرار گرفته است. این جرم تنها قمر در منظومه شمسی است که برخلاف جهت حرکت سیاره مادرش در چرخش است. تریتون مداری دایره شکل دارد و در مدت 6 روز زمینی یک بار دور نپتون می چرخد. احتمالا تریتون زمانی دنباله دار بزرگی به دور خورشید بوده و در مقطعی این دنباله دار گرفتار گرانش نپتون شده است.
|
|
|
پوسته یخی تریتون، بزرگترین قمر نپتون، شیارها و دره هایی دارد که می توانید در این تصویر تهیه شده توسط ویجر2، سفینه ایالات متحده، مشاهده کنید. |
دانشمندان مدارکی کشف کرده اند که ثابت می کند گدازه های آتشفشانی که در گذشته در این قمر فوران کرده اند ترکیبی از آب و آمونیا بوده اند. این ترکیب امروزه به شکل یخ زده در سطح تریتون وجود دارد. دمای سطحی این قمر 235- درجه سانتیگراد است. در واقع سردترین جائیست که در کل منظومه شمسی وجود دارد. تعدادی آتشفشان در سطح تریتون فعال باقی مانده اند و کریستالهای یخ نیتروژن را تا ارتفاع 10 کیلومتری سطح این قمر به بیرون پرتاب می کنند.
نپتون سه حلقه واضح و یک حلقه مات دارد. همه این حلقه ها بسیار کدرتر از حلقه های زحلند. به نظر می رسد که این حلقه ها متشکل از ذرات غبارند. حلقه خارجی نپتون با بقیه حلقه های سیاره ای منظومه شمسی متفاوت است. این حلقه سه بخش منحنی دارد که از بقیه جاهای آن روشن تر و متراکم تر است . دانشمندان هنوز نمی دانند که چرا همه ذرات غبار به شکل یکنواخت در این حلقه پخش نشده است.
نپتون ابتدا در دل فرمولهای ریاضیات کشف شد. ستاره شناسان که تا قبل از آن فکر می کردند اورانوس آخرین سیاره منظومه شمسی است، متوجه شدند که اورانوس همیشه در جائیکه آنها پیش بینی می کردند نیست. نیروی گرانش سیاره ای ناشناخته بر روی اورانوس تاثیر می گذاشت.
در سال 1843، جان آدامز( John C. Adams )، یک ستاره شناس و ریاضیدان جوان، کار خود را برای کشف سیاره ناشناخته آغاز کرد. آدامز پیش بینی کرد که فاصله این سیاره از اورانوس 6/1 بیلیون کیلومتر است. او مطالعات دقیق خود را در سپتامبر 1845 به پایان رساند. آدامز نتیجه تحقیقات خود را برای سر جورج ایری ( Sir George B. Airy )، ستاره شناس سلطنتی انگلستان ارسال کرد. با اینحال چون ایری نمی توانست این سیاره را در تلسکوپ ببیند، نتوانست به آدامز اعتماد کند.
در همین حال لوریر ( Urbain J. J. Leverrier )، ریاضیدان فرانسوی که با آدامز نا آشنا بود، کار بر روی این پروژه را آغاز کرد. در نیمه های 1846، لوریر نیز موقعیت نپتون را پیش بینی کرد. او نتیجه مطالعات خود را، که به مطالعات آدامز بسیار شبیه بود، برای رصدخانه اورانیا ( Urania ) در برلین فرستاد. مدیر رصدخانه، یوهان گاله ( Johann G. Galle )، به همراه دستیارش، هنریش دآرست ( Heinrich L. d'Arrest )، مطالعات لوریر را بررسی کردند و وجود سیاره را تائید کردند. امروزه هم آدامز و هم لوریر ، هر دو را کاشف این سیاره می دانند. سیاره ایکه به نام خدای دریای رومیان، نپتون نام گرفت. در آگوست 1989، سفینه ویجر 2 نخستین تصاویر تهیه شده در فاصله نزدیک را از این سیاره و برخی از اقمارش تهیه کرد. این سفینه همچنین به وجود حلقه های نپتون و شش قمر آن به نامهای دسپینا، گالاتیا، لاریسا، نایاد، پروتئوس و تالاسا پی برد.
این مطلب توسط احسان اسفندیاری روز سه شنبه 29 دی 1388 در ساعت 09:42 ب.ظ نوشته شد | نظرات()
اشاره کرد که با مدل اشعه نوری نمیتوان آن را توصیف کرد.این مطلب توسط احسان اسفندیاری روز سه شنبه 29 دی 1388 در ساعت 09:40 ب.ظ نوشته شد | نظرات()